Dünyada Kivi Meyvesi Yetistiriciligi:

Kiwifruit, 1970'li yillardan sonra da Akdeniz'in kuzey ülkeleri, Avustralya,Güney Afrika, Sili, Kaliforniya, Japonya gibi birçok ülkede yetistirilmeye baslanmistir. Yeni bir tür olmasina karsilik üretiminde büyük artis hatta patlama olmustur. Öyleki Italya, Fransa ve Kaliforniya gibi bazi üretici ülkelerde 1980-90 arasinda 2 yilda bir üretim alani ikiye, üretim miktari 3'e katlanmistir. Italya'da 1970'lerde baslayan üretim 1990'larda yillik 200.000 tona yaklasarak Yeni Zelanda'yi geçmistir. Üretim, üretici ülkelerin iç tüketimlerinde, çogunlukla da dis satimda degerlendirilmektedir. Üretimin % 40-70'i dis satimla degerlendirilmektedir. En önemli ithalatçi ülkeler ise basta Almanya olmak üzere kuzey ve orta Avrupa ülkelerdir.

Kivi yetistirme çalismalari Yalova'da bulunan Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Arastirma Enstitüsünde devam etmekte ve çok olumlu sonuçlar alinmaktadir.

Tüketicide Üretim ve Tüketimi :

Türkiye'de henüz ticari amaçli kivi üretimi çok yenidir. Bu nedenle tüketilen meyvelerin hemen tamami ithal yoluyla saglanmaktadir. Ticari amaçla kurulan, Orhangazi, Bursa ve Karamürsel yörelerindeki ilk bahçelerden birkaç yildir ürün alinmaktadir.

Istanbul hal fiyatlari 1992 yilinda 2000-2500 TL/adet (yaklasik 20.000-25.000 TL/kg )civarinda seyretmektedir.

2-) BITKI ÖZELLIKLERI :

Kivi asmalari sarilici-tirmanici bitkilerdir. Toprak üstü aksami çok kuvvetli degildir. Kök yüzlek ve saçak kök yapisindadir. Çogunlukla topragin 0-40 cm derinliginde bulunur. Ancak uygun kosullarda 1-1.5 m derine gidebilir. Kilcal kökler hizli gelisir ve yenilenir.

Gövde, sarilici asma gövdesidir. Genç yaslarda gevsek ve kirilicidir. Gövde kendi agirligini tasiyamaz. Bu yüzden dikimden itibaren herekle desteklenmelidir. Sekil budamasi ile dik ve düzgün gövde olusturlmasi önemlidir. Gövde derin kis soguklarindan (-13 C ce daha asagi ) zararlanir ve çatlar.

Sürgünler, 1 yasli çubuklarin gözlerinden sürerler. Sürgün ucu kirmizi tüylüdür. Sürgünler çok kuvvetli büyürler. Yaz ortasina kadar 2-3 m uzunluga ulasirlar. Çiçeklenmeye kadar körpe ve gevsek olan sürgünler rüzgarla dipten kirilirlar. Büyümesi yavaslayan sürgünlerin uçlari herhangi bir destege veya kendilerine tutulur ve kivrilirlar.

Çiçekler, dekoratif yapilidir. Taç yapraklari beyazdir. Bir asmada yüzlerce çiçek bulunur. Tek tek veya 3'lü gruplar halinde olusurlar. Erkek ve disi çiçekler ayri bitkilerde bulunur. Yapisal olarak bahçe tesisinde disi çiçekli bitkilere mutlaka tozlayici (erkek-babalik ) bitkiler gereklidir.

Normal olarak çiçek ve meyve dökümü olmaz. Tozlanan bütün çiçekler meyve tutar. Bu yüzden kis budamasinda yeterli sayida göz birakilmali veya seyreltme ile meyve yükü dengede tutulmalidir.

Meyve yillik sürgünlerde tek tek veya 3'lü gruplar seklinde olur. Üst kabuk ince ve kahverengi tüylerle kaplidir. Hasat olumunda 60-150 gr arasi agirlikta olur. Meyve eit yesil renkli ve çok çekirdeklidir, yüksek oranda (100-300mg/100gr.) C vitamini içerir. Ayrici P, Fe, K, ve Ca gibi mineraller ve bazi enzimlerce zengindir.

T icari olarak bütün Dünyada % 80 – 100 oraninda Hayward çesedi ve Tomuri, Matua veya diger tip veya klomlar kullanilir.

Kivi asmalari Mart sonu- Nisan basinda uyanir. Mayis'in sonu- Haziranin ilk haftasinda çiçek açarlar. Hasat Ekim'in ikinci – Kasim'in birinci yarisinda yapilir. Aralik ortasinda yaprak dökerler.

3-) IKLIM VE TOPRAK ISTEKLERI :

Toprak Istekleri :

Kivi asmalari saçak ve yüzlek ve köklü oldugundan süzek, hafif ve derin topraklarda iyi gelisir. Killi, agir (Su tutan ) ve taban suyu yüksek topraklarda sonuç olumsuz olur. Asitli topraklarda iyi gelisir. Toprak PH'si tercihen 5.5-7.0 arasinda olmalidir. Toprakta en çok % 8 kireç olmalidir. Organik maddece zengin topraklarda sonuç olumlu olur.

Iklim Istekleri : Actinidia asmalari vegestasyon dönemi uzun bitkilerdir. Gözlerinh uyanmasinda yaprak dökümüne kadar 240-260 gün don olmayan gelisme süresi ister. Ilkbaharin geç donlarinda sürgünler zarar görebilir. Bitkiler sürekli ve sert rüzgar alan yörelerde gelisemez. Verim yasindaki bitkiler kisin -13 CC'ye kadar dayanabilirken genç bitkiler daha yüksek (-4, -6 C ) sicakliklarda zararlanabilir.

4-) TESIS TEKNIGI

Dikim Plani ve Dikim :

Kivi tesisinde fidanlar iklim ve topraga bagli olarak 4x5, 5x2, 4x3 gibi degisik aralikli ve mesafelerle dikilebilir. Kis soguklarinin derin olmadigi yörelerde ( Dogu Karadeniz ) sonbahar dikimi yapilabilir. Aksi halde ilkbahar dikimi yapilmalidir. Dikimde çukurlar derin açilmalidir. Dikim de tercihen 2 yasli fidanlar kullanilma- lidir. Fidanlarin gövdesi 8-12 mm çapinda ve iyi olgunlasmis olmalidir. Saçak kökler bol ve temiz (nematodsuz) olmalidir. Dikimde fidanlar sürgünleri 3-4 gözden kesilir.

Destek Sistemi :

Kivi asmalarinin gövdesi kendi agirliklarini tasiyamadiklari için direk ve tellerle desteklenerek yetistirilirler. Direklere yeniden 1.60-1.80 m yüksekten 1,5 uzunlugunda bir kol baglanir. Bu kol üzerinden 30 cm aralikli 5 sira tel çekilir. Teller saglam ( 3 cmO ) ve paslanmaz (galvenize ) olmalidir. Direkler agaci veya beton 10-12 cm çapinda ve 2.20 – 2.40 m uzunlugunda olmalidir. Çapraz kollar agaçtan ( 5x8 cm )veya demir / 6'lik kösebent veya 3 cmO boru) olabilir. Siralar kuzey ve güney uzaniminda olmalidir.

5-) BAKIM ISLEMLERI

Su ve Sulama :

Asmalar yüzlek köklü, buna karsilik çok ve büyük yaprakli oldugundan su istegi fazladir. Dogu Karadeniz Bölgesi disinda yagis durumuna göre Haziran-Eylül arasinda sulama gerekebilir. Bu dönemde sulama araligi 2-7 gün arasinda degisir. Su, çok önemli yörelerde damlama, diger yörelerde minisprik (asma alti yagmurlama ) sistemleri ile verilmelidir.

Toprak Isleme :

Kökler yüzlek ve toprak sürekli nemli olacagindan toprak isleme yapilmaz veya çok yüzlek yapilir. Birçok bahçede sira aralari otlu (yesil örtü ) dur, sira üzerlerinde yabanci otlar ilaçlarla kontrol edilir.

Budama :

Ürün bir yasli, ürün çubuklarindan alindigindan budama ve yükleme çok önemlidir. Asmalarda 5 yasindan sonra gelismeye göre kis budamasinda 100-400 göz birakilir. Çubuk uzunluklari 6-18 gözlü olabilir. Bitkilerde sikisikligi azaltmak ve güneslenmeyi artirmak için yaz budamalari da uygundur. Kis ve yaz budamalari esaslari bagciliktakine benzer.

Gübreleme :

Asmalar topraktan her yil fazlaca makro ve mikro besin elementleri kaldirilir. Bunlarin düzenli olarak topraga verilmesi gerekir. Dikimden önce dekara 2-3 ton verilecek çiftlik gübresi 3-4 yil aralarla tekrarlanmalidir. Kivi asmalari mineral madde noksanliklarina duyarlidir. Özellikle K, Mg,Zn ve Fe noksanliklari sik görülür.

Soguktan Korunma :

Genç Kivi asmalarinin gövdeleri kis soguklarindan saman ot, çuval gibi malzeme ile korunabilir. Ilkbahar geç donlarindan korunmanin en etkili yolu ile minisprik ( yagmurlama ) sistemleridir. Ancak kis soguklari nadir olarak bitki kaybina yol açar. Üst aksam donsa da toprak içinde ki uyur gözlerle asma taci yenilenir.

Ari Kovani Bulundurulmasi :

Etkin bir tozlama ve meyve tutumu için çiçeklenme zamani bahçede ari kovani bulundurulmalidir. Erkek çiçeklerin polenleri arilarla disi çiçeklere tasinirlar. Rüzgarla tozlanma çok az olur.

Hastalik ve Zararlilarla Mücadele :

Kivi asmalarinin diger bazi kültür bitkileri gibi periyodik ilaçlamayi gerektirecek hastalik ve zararlisi yoktur. Bir çok bahçede çok az ilaçlama yapilir veya hiç yapilmaz. Bununla birlikte çevredeki konukçu bitkilerden gelecek veya toprakta mevcut hastalik etmeni veya zararlilara karsi dikkatli olunmalidir.

6-) VERIM VE HASAT

Tesiste 2 yasli fidanlarin kullanilmasi halinde, dikimin 3. Yilindan itibaren verim alinmaya baslanir. Dogal olarak ilk yillar az olan verim bitki gelismesine paralel artar. Asmalar tam verim yasina 6-7 yasinda girerler. Bitki basina verim uygun çevre ve bakim kosullarinda 40-50 kg'a çikar. Bu durumda dekara verin de 2-3 tonu bulur. Ancak bütün bitkilerde oldugu gibi verim ile kalite arasinda denge korunlamalidir (Tablo 1).

ÖZET :

Kivi son 20 yilda birçok ülkede üretimi hizla gelisen bir meyve türüdür. Sarilici ve tirmanici bir asma türüdür. Bu yüzden direk ve tellerle desteklenerek yetistirilir. Ticari yetistiricilikte büyük çogunlukla Hayward çesidi ve tozlayicilari (Tomuri, Matua ) kullanilir.

Actinidia adaptasyonu genis olan bir türdür. Bu yüzden farkli ekolojilerde yetistirilebilir. Yetistiriciligini düsük kis sicakliklari ( 13 C ve asagi ), ilkbahar geç donlari ve sürekli rüzgar kisitlar. Vegatosyon dönemi 230-260 gün sürer. Yetistirilecegi topraklar derin, süzek, az kireçli olmalidir. Bakim islemlerinin en önemlisi sulama ve budamadir. Bitkiler orta bünyeli topraklarda bile susuzluga ancak 7-10 gün dayanabilir. Budama ise meyve yükü ile ürün/yaprak iliskilerini dogrudan etkilediginden önemlidir.

Tam çiçeklenmeden 140-160 gün sonra hasat edilen kivi meyvesi, ancak olgunlastiktan sonra yenebilir. Pra-tikte genel olarak burada belirtilenlerden daha yüksek verimlere ulasir. Hasat olumuna gelen meyvelerde görünür bir degisiklik olmaz. Meyve sertligini korur, renk degismez, tüyler dökülmez. Diger ülkelerde suda çözünür kuru madde en az % 6.2 olunca hasat edilir. Bu da refraktometre ile belirlenir. Sertlik ise 8-10 kg/cm2 civarindadir. Ancak geç hasat edilen meyvelerde kalite daha yüksektir. Bu yüzden suda çözünür kuru madde ( SÇKM )'nin %8.5-9 da hasat edilmesi önerilir.

Hasatta meyve sapi dalda kalir, meyve sapsiz toplanir. Çiçeklenme eli hasat arasinda 140-160 gün geçer. Hasat edilen meyve hemen yenemez. Yeme olumuna gelmesi için mutlaka olgunlastirilmasi gerekir. Olgunlasma oda sicakliginda ( 20 C ) 7-15 günde tamamlanir. Yeme olumuna gelen meyvelerde sertlik 1 kg/cm2, SÇKM de % 13.5-15 arasinda bulunmalidir. Hasattan sonra meyveler kolaylikla ve uzun süre depolanabilirler. Nemli ve serin ortamda 2 aya kadar kolaylikla saklanabilen meyveler soguk hava depolarinda (0-0.5 C sicaklik, %90 nem) 6 aya kadar muhafaza edilebilir.

TABLO 1 : Olagan kosullarda verim su seyri izler:

 *Ortalama meyve agirligi 100g olarak kabul edilmistir.