RIZE'DE FIZIKI ve BESERI COGRAFYA SARTLARINA GENEL BAKIS

I- FIZIKI COGRAFYA SARTLARI :

A- Yeri Ve Sinirlari : Rize'de kuzeydogu Anadolu'da; Dogu Karadeniz kiyi seridinin dogusunda, 40OC-22- ve 41O-28- dogu meridyenleri ile 40O-20- ve 41O-20- kuzey paralelleri arasinda yer alir. Batidan Trabzon'un Of, güneyden Erzurum'un Ispir, Dogudan Artvin'in Yusufeli ve Arhavi ilçeleri ve kuzeyden Karadeniz ile çevrili olan Rize'nin göller hariç yüzölçümü 3920 km2 dir.

B - Yeryüzü Sekilleri : Dogu KaradenizkKiyi siradaglari yayinin kuzey yamacinda yer alan Rize topraklari genel ifade ile daglik ve engebelidir. Ancak bu genel topografik durum dikey yönde bazi farkliliklar arz etmektedir. Bu nedenle Rize'nin topografyasini üç bölümde incelemekte fayda vardir.

1) Kiyi Seridi ve Alüvyon düz-lükleri : Çok dar olan bu sahanin Rize topografyasi içinde ayri bir yeri vardir. Kabaca 80 km uzunlugundaki kiyi seridinin genisligi akarsu vadileri disinda ortalama 20- 150 m . arasinda degismektedir. Çok sayida akarsu tarafindan kesilen bu seridin en genis düzlüklerini taban seviyesi ovalari olusturur. Tümüyle akarsularin getirdigi alüvyonlardan olusan bu düzlükler, akarsularin denize kavustugu noktadan itibaren içeriye dogru 500-600 metreye kadar taban seviyesi ovasi seklinde, 9- 10 km 'ye kadar da taraça düzlükleri seklinde uzanirlar. Bu düzlüklerin kiyi boyunca olan genislikleri ise yaklasik olarak 200 m ile 1000 m arasinda degismekte olup hemen tamami yerlesmeye sahne olmustur. Bunlardan en genis olani Ardesen ilçe merkezinin yerlesim alanini olusturan Firtina Deresi'nin taban seviyesi ovasidir.

Yüksek kiyilar kategorisine giren Rize kiyilari genellikle sade bir görünüs arz eder. Kiyi çizgisi küçük boyutlu ve asimetrik girinti ve çikintilardan olusur. Bütün burunlarin önüne kiyidan 5- 25 m , hatta bazen 150 m . uzaklikta ve boyutlari 5-10- 15 m arasinda degisen tas adaciklari mevcuttur. Diger taraftan karayolunun insasi sirasinda genis ölçüde tahrip edilmis olmasina ragmen yer yer taraça ve falezlere de rastlanmaktadir.

2- Derin Vadilerle Yarilmis Daglik Saha : Topografya kiyi düzlügünün hemen gerisinde arizalanmakta ve yükselti birdenbire 150- 200 m 'yi bulmaktadir. Buradan itibaren arazi, giderek daralan akarsu vadileri tarafindan derin bir sekilde yarilmistir. Gerek ana akarsular ve gerekse bu akarsularin orta çigirlari boyunca aldiklari sayisiz kollar araziyi siddetle asindirmis ve çok arizali bir görünüs kazandirmistir. Keskin ve birbirine yakin sirtlar, dik yamaçli "V" profilli vadiler yaklasik 2000 m yüksekligine kadar olan bu sahanin karakteristik topografik görünüsünü olustururlar.

3- Yüksek Daglik Saha ve Buzul Topografyasi : Kabaca 2000 m yükseklikten baslayan bu sahanin 3000- 3200 m yükseklige kadar olan kisimlarinda topografya basik sirtlar, dik yamaçli "U" profilli vadilerden olusur. Dördüncü jeolojik zamanin buzul devrelerinde genis ölçüde buzul asindirmasina sahne olan bu sahada çok sayida küçük boyutlu buzyalagi ve moren set gölleri mevcuttur.

Bu sahanin, yüksekligi 3000 m 'yi asan kisimlari ise Rize'nin en sarp ve en arizali kesiminin olusturmaktadir. Genis ölçüde çiplak ve tamamen kayalik zirveler ile bunlarin arasindaki keskin sirtlarin yamaçlari insanin gezmesini engelleyecek kadar diktir. Rize'nin en yüksek noktalarini bu sirtlar arasindaki zirveler olusturur. Üzerinde hâlâ buzul bulunan ve Rize topraklarinin en yüksek noktasi olan Kaçkar Tepesi (3937m) ile Verçenik (üç doruk) Tepesi (3709m), Koyunsokagi Vacakar dagi (3458m), Çaymakçur Tepesi (3420m), Gudashevsivrisi Tepesi (3406m), Koyunsokagi tepesi (3342m), Marsis Tepesi (3334m) ve Asagi Karatas Tepesi (3322m) bu zirvelerden bazilaridir. Bu arizali topografya Findikli ilçe merkezinin güneyinden itibaren sarpligini ve yüksekligini kaybetmeye baslar.

C- ANA HATLARI ILE RIZE'NIN JEOLOJIK ÖZELLIKLERI : Dogu Karadeniz Daglik Sistemine dahil olan Rize arazisi esas itibariyle paleozoik (I.zaman) bir temel üzerinde ve Kretase'de (III. Zaman ara devresi) baslayan büyük orojenezle (Dag olusumu) yüzeye çikmis Granodiorit ve Kretase flislerinden ibaret olmakla birlikte yer yer Neojen depolarina da rastlanir.

Bütün kiyi kesimi yüzeyde üst Kretase serisi volkanik örtü ve tüflerin fazlaligi ile dikkati çeker. Örnegin Çayeli-Pazar arasindaki tünellerin deniz tarafini olusturan falezler, andezitlerle ophiolitlerin teskil ettigi kaba greler ve bunlarla karisik olarak bulunan ince konglomera ve aglomera banklarindan olusmustur.

Kiyiya yakin yamaçlarda ise Kretase sedimanlari yaygin olmakla beraber, bu sedimanlarin üzeri yer yer Eosen flis serileri tarafindan örtülmüstür. Vadi boylarinda bu örtülerin altinda yer yer aflore olmus trakit, andezit ve bazalt sütunlarina rastlanir.

Yüksek daglik sahada ise daha çok magmatik elemanlar hakim durumdadir. Aflore olan granit, andezit ve bazalt kütleleri yüksekligi 3000 m 'yi asan hemen her yerde hakim durumdadir.

Yörede alüvyonlara büyük akarsu vadilerinin denizden itibaren en çok 10 km 'ye kadar olan kesimlerinde rastlanir

D- Iklim : Rize'de yazlari serin, kislari iliman ve her mevsimi yagisli bir iklim görülür.
Elli yil boyunca yapilan rasat sonuçlarina göre Rize'nin yillik sicaklik ortalamasi 14 C 'yi biraz geçer. Bu süre içinde kaydedilen en düsük sicaklik -7 C olup 23 Mart 1962'de, en yüksek sicaklik ise 38' 2 C olup 21 Mayis 1980'de kaydedilmistir. En soguk ay olan Ocak ayinin sicaklik ortalamasi 6.7 C ; en sicak ay olan Temmuz ayinin sicaklik ortalamasi ise 22.2 C 'dir. Ocak minimumunun -5.6 C , Temmuz Maximumunun 32.5 C oldugu Rize'de yillik sicaklik amplitüdü (salinimi) 25,8 C 'dir. Bu haliyle Rize, denizsel iklimlerin karakteristik özelligini tasir.

Rize'de aylik ortalama sicaklik egrisi bütün yil 5 C 'nin üzerinde seyretmekte olup, sadece 4 ayin sicaklik ortalamasi 10 C 'nin altindadir.

Diger bütün aylarin sicaklik ortalamasi 10 C 'nin üzerindedir. Sicaklik ortalamasi 20 C 'yi geçen ay sayisi ise 2'dir. Bütün bunlardan Rize'nin oldukça istikrarli bir sicaklik rejimine sahip oldugu sonucunu çikarmak mümkündür.

Türkiye'nin en çok yagis alan ili olan Rize'de yillik toplam yagis miktari 2300 mm 'nin üzerinde olup, yagislar her mevsime dengeli olarak dagilmistir. Bu nedenle Rize'de kurak mevsim yoktur. En az yagis alan ilk baharin toplam yagis miktari kuraklik sinirinin çok üzerindedir ( 367.9 mm ).

Rize'de kurak ay da yoktur. Sekil 2'den sicaklik ve yagis egrilerinin seyri izlenirse yagis egrisinin hiçbir ayda sicaklik egrisinin altina düsmedigi görülür. Bu iki egrinin birbirine en çok yaklastigi Mayis ayi bile iç bölgelerimizin yaz mevsimi toplamindan fazla yagis almaktadir. ( 94.3 mm )

Rize'de kar yagislari olagandir. Toplam yagisin bir kisminin kar seklinde düsmekte, akarsu rejim grafigi Yagis egrisi son bahar ve kis aylarinda yükselirken akarsu rejim egrisi bu aylarda maximumun oldukça altinda seyretmekte ve maximuma ilk bahardan itibaren uzanmaktadir. Oysa ilk bahar Rize'de en az yagis alan mevsimdir. Bu durumda kisin düsen yagislarin kar seklinde oldugu ve ilk baharla birlikte bu kar örtüsünün erimesiyle akarsularin kabardigi anlasilmaktadir.

Mevsimlere göre degismekle birlikte Rize'de nem orani her zaman % 75'in üzerindedir. Yilin 150 günü kapali, 163 günü bulutlu geçmektedir. Açik gün sayisinin az olmasi Rize'de günes enerjisinden yararlanma imkanini en aza indirmistir.

Karin ortalama 14 gün yerde kaldigi Rize'de donlu gün ortalama sayisi 10'dur. Donlu gün sayisinin az olmasi ve minimum sicaklik ortalamasinin -7 C 'yi geçmemesi Rize'de narenciye üretimine imkan vermistir.

Rize'de hakim rüzgar yönü Güneybatidir. Ancak 2-3 yilda bir Kasim'dan Nisan'a kadar kisa araliklarla esen föhn rüzgarlarina da deginmek gerekir. Dogu Anadolu Antisiklonun Sibirya Antisiklonuyla birleserek güçlendigi yillarda Dogu Anadolu'da Dogu Karadeniz üzerindeki siklon merkezine dogru yönelen hava, 3000 m 'yi geçen Rize daglarini astiktan sonra kiyiya dogru inerken isinir ve kiyiya ulastiginda bu bölgede sicakliklarin yükselmesine yol açar. (1) Böylece Rize'de kis sicaklik degerlerinin asiri düsüs göstermesini önler.

E- Bitki Örtüsü: Bol yagis alan ve dengeli bir sicaklik rejimine sahip olan Rize sik ve gür bir tabii bitki örtüsüne sahiptir.
 

Kiyidan yaklasik 750 m yükseklige kadar olan saha genis yaprakli kiyi ormanlari ile kaplidir. Bu sahada yer yer igne yapraklilarin da bazi sirtlar boyunca asagilara sarktigi görülür. Gür ve sik bir orman formasyonu ile ayni zamanda da zengin bir orman alti formasyonundan olusan bu yükseklik basamagi "Kelsik Flora" adiyla da taninmaktadir. Bu basamagin hakim türü sakalli kizilagaç (Alnus Barbata) olup diger türler kayin, kestane, ihlamur türleri, gürgen, karaagaç türleri, yabani Trabzon hurmasi, yabani karayemis, yabani kiraz, defne, çinar, tesbih agaci, mese, disbudak ve simsir'dir. Bunlardan sakalli kizilagaç ve yabani karayemis akarsu vadileri boyunca orman üst sinirina kadar çikar. Bu basamagin orman alti bitki örtüsü de çok zengindir. Hakim tür; yörede "Kumar" adiyla bilinen ve yakacak odun olarak istihsal edilen orman gülü (Rhododendron) olup, sayilamayacak kadar çok otsu ve odunsu bitki türü, orman gülü ile birlikte orman alti bitki örtüsünü olusturur.
Bu yükseklik basamagi ayni zamanda kültür bitkilerinin de yayilis alanidir. Ancak konunun kapsami disina çikmamak için burada bunlara yer verilmeyecektir.

Yaklasik olarak 800- 1400 m yükseklikler arasindaki kusak karisik orman kusagidir. Bu katin yaygin türlerinin genis yapraklilarindan sakalli kizilagaç, kayin, kestane, gürgen ile igne yapraklilarindan ladin ve çam türleri teskil eder. Orman alti bitki örtüsünü gene orman gülü ile diger otsu ve odunsu bitkiler olusturur.

Yüksekligin daha da artmasiyla yavas yavas igne yaprakli türler hakim duruma geçer. Hele 1600 m 'den sonra igne yapraklilarinin hakimiyeti kesindir. Hakim tür dogu ladini (Picea Orientallis) olup, orman üst sinirina yaklastikça Kafkas köknari da yaygin bir sekilde görülür. karaçam da bu kusagin yaygin
türlerindendir. Orman alti bitki örtüsü bu kusakta da degismez.