Samsun Genel Bilgi


Karadeniz Bölgesi'nin orta kesiminde yer alan Samsun, doguda Ordu, güneydoguda Tokat, güneyde Amasya, güneybatida Çorum, batida Sinop illeri, kuzeyde de Karadeniz ile çevrilidir. Il topraklari güney kesimde yer alan orta yükseklikteki daglik alandan alçak düzlüklerin yer aldigi Karadeniz kiyisina dogru alçalir.Ilin büyük bir bölümünü Kuzey Anadolu Daglari engebelendirir. Kizilirmak Vadisinin dogusunda Canik Daglari, batisinda Küre (Isfendiyar) Daglarinin dogusu yer alir. Amasya-Çorum il siniri yakindadaki Kunduz Dagi (1.791 m.), Bünyan Dagi, Sirali Dag, Akdag (2.082 m.) ve Yunt Dagi ilin en yüksek tepeleridir. Bu daglarin Karadeniz'e bakan yamaçlari ormanlarla kaplidir.

Il topraklarindaki düzlükler, Karadeniz kiyisinda yer alan diger illere göre daha genistir. Çarsamba Ovasi, Bafra Ovasi bunlarin baslicalari olup, Yesilirmak ve Kizilirmak'in tasidigi alüvyonlarin birikmesi ile olusan bu düzlükler birer delta ovasidir. Il topraklarinda yer alan düzlükler, Mert Çayi ve Kürtün Çayi gibi bir çok akarsuyun getirdigi alüvyonlarla olusmustur. Ildeki plato ve yaylalar fazla yüksek degildir. Yaylalar, Ladik, Havza, Veziköprü ve Kavak ilçelerinde yer alir.

Il topraklarini Terme Çayi, Yesilirmak, Abdal Çayi, Mert Çayi, Kürtün Çayi ve Kizilirmak sular. Uzunlugu 1.182 km. olan Kizilirmak Kizil dagdan dogar, Sivas, Kayseri, Nevsehir ve Kirsehir topraklarini sular; Anadolu yaylasindan bir yay çizerek Çorum ilinin kuzeyinden Samsun'un topraklarina girer ve denize dökülür. 468 km. uzunlugundaki Yesilirmak ise Köse Dagdan dogup Canik Daglarini geçerek Samsun il sinirina gelerek Civa Burnu'ndan denize dökülür. Tozanli Irmagi, Tokat Çayi, Kelkit ve Çekerek Suyu Yesilirmak'in önemli kollaridir.

Il sinirlari içerisinde birçok dogal ve yapay göl bulunmaktadir. Dogal göller Yesilirmak'in kollarindan Tersakan Çayini besleyen Ladik Gölü ve delta ovalarinda bulunan irili ufakli lagünlerdir. Karabogaz, Liman, Cernek ve Balik gölleri ile Uzungöl Kizilirmak deltasindaki baslica lagünlerdir. Yesilirmak deltasindaki lagünler ise; Dumanligöl ve Akgöl ile Simenlik Gölüdür. Ayrica Yesilirmak üzerinde kurulan enerji amaçli Suat Ugurlu Baraji ile Abdal Çayi üzerinde kurulan içme ve kullanma amaçli kurulan Çakmak Baraji ve Kizilirmak üzerindeki enerji amaçli Altinkaya Barajinin biraktiklari sularin birikimiyle olusan yapay göller de bulunmaktadir. Yüzölçümü 9.579 km2, 2000 Yili Genel Nüfus sayim sonuçlarina göre toplam nüfusu 1.203.681'dir.

Ilin Karadeniz kiyisinda, Kizilirmak ve Yesilirmak'in deltalarinda olusan iki büyük çikinti bulunmaktadir. Bu deltalarin alüvyal olusumuna uygun olarak kiyi kesiminde dogal plajlara, yer yer de kumlara rastlanir. Kiyinin ardindaki lagünlerin etrafi sazlik, bataklik ve ormanliktir. Kizilirmak deltasinin kuzeybatisinda Civa Burnu, dogusunda da Çalti burnu yer almaktadir.

Samsun'un güney kesiminden Kuzey Anadolu Kirik Kusagi geçmektedir. Bu kesimde tarih boyunca bir çok deprem olmustur.

Dogal bitki örtüsü açisindan zengin olan Samsun'da, iç kesimlerde,ovalarda ve daglarin az egimli yamaçlarinda orman örtüsü azalmistir. Yüksekligin 1000-1200 metre oldugu yerlerde kisin yapraklarini döken agaçlara (gürgen, mese, ihlamur, kestane, kayin dis budak) rastlanir. 1200-1800 m. yükseklikte ise igne yaprakli agaçlara rastlanir. Karadeniz Daglarinin kuzey yamaçlarinda kayin ve ladin agaçlari, güney yamaçlarinda ise gürgen ve mese agaçlarindan olusan ormanlara, kiyiya yaklastikça sögüt ve kavak agaçlarina rastlanir. Samsun ilinin en zengin orman alanlari Çarsamba, alaçam, kavak ve Vezirköprü ilçelerinde bulunmaktadir.

Samsun'da iklim, kiyi ve iç kesimlerde degisiklik gösterir. Kiyi seridi Karadeniz'in etkisinde olmasina karsin iç kesimler Akdag ve Canik Daglari etkisi altindadir. Sicaklik ve yagis bakimindan Samsun, ne dogu ne de Bati Karadeniz bölgesine benzemektedir. Yagis Karadeniz'e nazaran daha azdir. Kuzey rüzgarlarina açik oldugundan sicaklik daha düsüktür. Kiyi kesiminde kislar ilik, ilkbahar sisli ve serin, yaz mevsimi ise genellikle kuraktir. Ilin iç kisimlari sahile oranla daha serindir.

Ilin ekonomisi tarim, hayvancilik, balikçilik, turizm, tarima dayali sanayii ve ticarete dayalidir. Yetistirilen tarimsal ürünlerin basinda , bugday, arpa, tütün, misir, ayçicegi, seker pancari, findik, kuru fasulyedir. Ayrica sebze ve meyve de yetistirilmektedir. Hayvancilikta ise daglik alanlarda koyun, düzlüklerde sigir ve manda besiciligi ile tavukçuluk yapilmaktadir. Ildeki akarsu ve göllerde tatli su balikçiligi da yapilmaktadir.

Ildeki sanayii kurulusu olarak, un, salça, süt ürünleri, çeltik, bitkisel yag, seker, su ürünleri isleme, sigara, yaprak tütün isleme, yem, orman ürünleri, gübre, çimento, metalürji, plastik, profil boru ve tel fabrikalari bulunmakta olup, en önemli sanayi kurulusu Etibank'a ait Karadeniz Bakir Isletmeleridir. Küçük sanayiinin önemli dallarini ise orman ürünleri ve gida üretimi ile dokumacilik olusturmaktadir.

Yer alti kaynaklari bakimindan yoksul olan Samsun'da sicak madensuyu kaynaklari ile tugla-kiremit hammaddesi, Havza yöresinde linyit, Vezirköprü'de de mermer içeren cevher yataklari bulunmaktadir.

Antik Çagda Amisos adi ile anilan kent, Miletoslularin MÖ.VII.yüzyilda Karadeniz kiyilarinda kurduklari ticaret kolonilerinden biridir. MÖ.V.yüzyilda Atinalilarin ele geçirdigi kent, bir süre Priraierus adi ile anilmistir. Önemli bir ticaret limani olan Amisos'u saldirilardan korumak amaci ile surlar yapilmistir. Bizans döneminde bir piskoposluk merkezi olan Amisos'u alamayan Danismendliler hemen yakininda yeni bir kale yaptirmislardir. Yüzyillarca zengin bir ticaret merkezi olan eski yerlesim Hiristiyan Samsun ya da Gavur Samsun adi ile anilmistir. XI.yüzyilda Cenevizlilerin eline geçen Eski Amisos ve Yeni Amisos arasinda ticari bir iliski bulunmakta idi. Sonralari Simisso ve Samissun olarak isimlendirilen bu yerlesmenin adi Samsun'a dönüsmüstür. Eski Amisos'un bulundugu yer günümüzde halk tarafindan Kara Samsun olarak anilmaktadir.

Samsun'daki ilk yerlesim tarih öncesi dönemlere kadar uzanmaktadir.Tekkeköy yakinlarinda ele geçen buluntular yörenin Paleolitik Çagda (MÖ.10.000-5.500) yerlesime sahne oldugunu göstermistir. Ikiztepe, Dündar Tepe, Öksürük Tepe ve diger höyüklerde yapilan arkeolojik kazilar ve arastirmalar, yerlesmenin Kalkolitik Çag (MÖ.5500-3500) ve sonrasinda da sürdügünü kanitlamistir. Ayrica söz konusu yörenin Hititlerden önce ve Hititler döneminde Gaskalar tarafindan da yerlesim yeri olarak seçildigi Hitit yazili kaynaklarindan anlasilmaktadir.

M.Ö. 750-760 yillari arasinda Anadolu'da yunan kolonilerin kuruldugu dönemde Amisos adli küçük bir yerlesme merkezi idi. Sehrin Ion sehir devletlerinden Miletos (millet) tarafindan kuruldugu sanilmaktadir. MÖ.V.yüzyilda Atinalilar, MÖ.IV.yüzyilda önce Persler daha sonrada Makedonyalilar yörede egemenlik kurmuslardir.
M.Ö.331 yilinda Büyük Iskender Amisos 'u bagimsiz sehir olarak ilan etmistir. Daha sonra Seleukoslarin hakimiyetine giren yöre, MÖ.III.yüzyil baslarinda kurulan Pontus Devleti'nin egemenligi altina girmistir. Bu dönemde burada Mossynoikialilar yasiyordu. Pontus krali Mithridates VI. Zamaninda (M.Ö.120.-M.Ö.63) yöre en parlak dönemini yasamistir. MÖ.I.yüzyil ortalarinda Romalilarin hakimiyetine giren Samsun yöresi Pontus Polemoniacus bölgesi sinirlari içerisinde idi. 395'de Roma Imparatorlugu'nun Bati Dogu olmak üzere ikiye ayrilmasin ile Dogu Roma (Bizans)topraklari içinde kalmistir. Bizanslilar zamaninda önemli bir piskoposluk merkezi olmus, Armeniakon Themasi'na baglanmistir. VIII. Ve IX.yüzyillarda birkaç kez Arap saldirilarina ugramistir.

Malazgirt Savasi'ndan (1071) sonra bazi Türkmen boylari buraya yerlesmis ve Melik Danisment Gazi'nin kurdugu Beyligin hakimiyeti altina girmistir. Danismendliler, Bizanslilar ve Anadolu Selçuklulari arasinda birkaç kez el degistiren Samsun ve yöresi, XIII.yüzyil baslarinda kurulan Trabzon Imparatorlugunca yönetilmistir. Pontuslularla Anadolu Selçuklulari arasinda çekismeye neden olan Samsun XIII.yüzyil ortalarinda Mogollarin saldirilarina ugramistir. Bir süre Pervaneogullarinin, XIV.yüzyil ortalarinda Eretna Beyliginin, daha sonra da Kadi Burhanettin Devleti'nin egemenligi altinda kalmistir. 1398'de Osmanlilarin eline geçen Samsun , Ankara Savasi (1402) sonrasinda, Timur yönetimi sirasinda Taveddinogullari, Kubadogullari ve Candarogullari arasinda paylasilmistir. Çelebi Sultan Mehmet tarafindan 1428'de kesin olarak Osmanli topraklarina katilmistir.

XIX.yüzyilda büyük bir bölümü Trabzon vilayetinin Canik Sancagina bagli olan yörenin güney kesimi Sivas vilayetinin sinirlari içerisinde idi. 1869 yilinda büyük bir yangin geçiren Samsun'un hemen hemen tamami yanmistir.

I.Dünya Savasi sirasinda Karadeniz'de denizyolu ulasiminin durmasindan büyük zarar gören sehir, 1915'te Rus donanmasi tarafindan dört kez bombalanmistir.

XX.yüzyilin baslarinda halkin bir kismi Rumlar ve Ermenilerden olusuyordu. Bölgenin dogusunda bagimsiz bir devlet kurmak amaci ile örgütlenen Rum Pontus çetelerinin etkinlikleri Kurtulus Savasi sonuna kadar devam etmistir. Çetelerin etkinliginin sürdügü bu sirada, Mondros Mütarekesi'nden (30 Ekim 1918) sonra Ingilizler kente askeri bir birlik çikarmislardir. Itilaf Devletlerinin Anadolu'nun dogusu ile kuzeyindeki karisikliklarin sona ermemesi durumunda bu yöreleri isgal edilecegini bildirmesi üzerine, 9.Ordu Müfettisligine atanan Mustafa Kemal Pasa harekete geçerek Bandirma Vapuru ile 19.Mayis 1919'da Samsun'a ayak basarak Milli Mücadelenin ilk adimini atmistir. Kurtulus Savasi sirasinda isgale ugramayan ve Trabzon vilayetine bagli mutasarriflik olarak yönetilen Samsun, Cumhuriyetin ilanindan sonra 1925'te il olmus ve buraya Yunanistan'dan gelen göçmenler yerlestirilmistir.

Atatürk'ün samsuna çiktigi tarih olan 19 Mayis 1919, Gazi Mustafa Kemal Pasa tarafindan Gençlik ve Spor bayrami olarak ilan etmis ve ilan edildigi 1936 yilindan beri her yil “19 Mayis Gençlik ve Spor bayrami” olarak kutlanmaktadir.

Samsun'da günümüze gelebilen tarihi eserler arasinda, Amisos kenti kalintilari, Dündar Tepe, Ikiztepe, Tekkeköy, Kaledorugu Höyükleri, Italyan Katolik Kilisesi (1846), Sifa hamami (Geç Osmanli Dönemi), Tasham (XVII.yüzyil), Bedesten Kale Camisi (1314), Pazar Camisi (XIV.yüzyil), Seyh Seyyid Kudbettin Camisi ve Türbesi, Isa Baba Camisi ve Türbesi (XV.yüzyil), Haci Hatun Camisi (1694), Büyük Cami (1884), Yali Camisi (1894), Hançerli Cami, Kiliç Dede Türbesi, Stad Çesmesi, Atatürk Aniti (1932), Ilkadim Aniti, Saat Kulesi ve Türk sivil mimari örneklerinden yapilar bulunmaktadir. Ayrica ilde Karadeniz kiyisi ve göl kiyilari disinda, Çakirlar Korusu, Atakum, Kocadag Mesire Alani, Mese Kültür Parki, Kurupelit-Incesu, Çamgöl ve Vezirköprü Orman Içi Dinlenme Tesisileri, Havza ve Ladik Kaplicalari bulunmaktadir.

Samsun Gezgin Gözüyle


Dündartepe (Öksürüktepe) Ören Yeri: Samsun Merkez ilçenin 3 km. güneydogusunda bulunan 15 m. yüksekligindeki Höyükte, Kalkolitik, Eski Tunç ve Hitit çaglarina iliskin üç kültür kati vardir. Höyügün tepesindeki en son yerlesme Eski Tunç Çagi'na aittir. Höyügün eteklerinde Hitit yerlesmesine rastlanmistir. 1. kültür katinda Kalkolitik döneme tarihlenen yapi kalintilari, el yapimi seramik parçalari, pismis toprak agirliklar, çakmaktasi biçak vs. bulunmustur. Höyügün tepesinde ve eteklerindeki 2. kültür kati Eski Tunç Çagi'na tarihlenmektedir. Yanginla sona eren bu katta dörtgen planli ev ve ocak, koyu gri renkli, içi kirmizi yada kahverengi kaplar, kemik esyalar, pismis toprak agirsaklar bulunmustur. Höyügün tepesi disinda eteklerinde Hitit dönemine tarihlenen 3. kültür katinda üç yapi kati saptanmistir. Birinci yapi katinda tas temelli kerpiçten evler (M.Ö. 1500-1200), ikinci yapi katinda tas temel kalintilari (M.Ö.1500), üçüncü yapi katinda çogu boya astarli, çarkta yapilmis ve iyi firinlanmis seramik buluntulari, pismis toprak mühürler, hayvan heykelcikleri, kemik igneler (M.Ö.1500'den önce) ele geçirilmistir.

Tekkeköy Ören Yeri: Dündartepe'nin 14 km. güneydogusunda Tekkeköy ilçesi sinirlari içinde yer almaktadir. 1940'da yapilan arkeolojik kazi çalismalari sonucunda Hitit ve Eski Tunç Çagi dönemlerine ait buluntular ele geçmistir. Buluntular arasinda çark yapimi, devetüyü, kirmizi renkli seramikler çogunluktadir. Eski Tunç Çagi katinda ise çok sayida gömüt, el yapimi seramik buluntular, siyah zemin üzerine beyaz boyayla yapilmis geometrik desenlerle süslü, disli, yivli, çizgi bezekli kaplar, kabartma insan yüzlü vazolar (antropomorf) gün isigina çikarilmistir.
Ikiztepe Ören Yeri: Bafra ilçesinin 7 km. kuzeybatisinda bulunmaktadir. Yüzey arastirmalarinda Eski Tunç Çagi ile Erken Hitit dönemi yerlesimleri oldugu anlasilmistir. Ikiztepe'yi olusturan yükseltiler dört gruba ayrilmistir. Ikiztepe'nin ilk kati M.Ö. 2. bin baslarinda yogun yerlesmeye sahne olmustur. Ikinci katta, Tunç Çagi yapi kalintilari ve erken Hitit dönemine tarihlenen çok sayida gömüt bulunmustur. Tunç yüzük, bilezik, zipkin, mizrak ucu, metal gereçler, kemik igne ve bizler ölü armagani olarak birakilmistir. Bu armaganlar, çark yapimi seramikler, kirmizi renkli kadehler, gaga agizli testiler ve küplerden olusmaktadir. Ikiztepe II'nin Tunç Çagi seramik buluntulari, deniz kabugu ve bitki katkili kaplar ilgi çekicidir.
Kaledorugu Höyügü: Kavak ilçesinde bulunan höyükte, Eski Tunç Çagi buluntulari 1940-1942 yillarinda yapilan kazilar sonucu güni sigina çikarilmistir. Gömütle ölülerin düzeltilmis toprak üstüne hoker (cenin) pozisyonunda yatirildigi dikkati çekmektedir. Ölü armaganlari arasinda el yapimi siyah, kirmizi, kahverengi, yivli (kazima çizgili) kaplar, yassi balta, hançer, kemik biz ve agirsaklar bulunmustur.
Lerdüge Tümülüsleri: Havza ilçesinin 21 km. dogusunda Lerdüge döneminde bes tümülüs saptanmistir. 1946 yilinda baslatilan çalismalarda çikan buluntular Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ndedir. 4 no'lu tümülüsün buluntularindan ve mimari tekniginden M.Ö. 1-M.S. 2. yüzyil arasinda kullanildigi anlasilmaktadir. Demir kenetlerle baglanmis tas kapaktan olusan giristen, tonoz örtülü dromosa (geçit) ve küçük bir kapidan gömüt odasina girilmektedir. Kesme tastan tonoz örtülü gömüt odasinin duvarlari insan ve hayvan betimleri ile süslenmistir. Betimler, bitkisel ve geometrik motiflerle çevrilidir. Altin süs gereçleri, tunç kandiller, çesitli büyüklükte siseler, tümülüste bulunan esyalardir.

Samsun Sözlü Tarih


Tütüne iliskin söylence
Çok eski devirlerde amazon denen savasçi kadinlar yasarmis Samsun ve çevresinde bunlar kendierli gibi küçük çocuklarini ve baska ülkelerden kaçirdiklari kizi çocuklarini da kendileri gibi yetistiriyorlarmis.
Günün birinde Karadenizden gelen savasiçilar Amazonsari yener ce iç kesimlere dogru sürerler onlarda kendilerini kurtarmak için saçlarini keser ve topraga gömerler.Zamanla bu saçlar filiz verir tütün olurlar.
Bir baska efsaneye göre de Yaylalarda sürülerini yayan çobanlar isinmak için kendi kendine yetisip insan eli degmeden kurumus tütün yapraklarini yakarlar.olusan dumani içerlerine çekerler zamanla bu duman hoslarina çeker kamis dallarindan yaptiklari borularla duman çekme isini büyütürler zamanla kendielrine baskalarida katilir böylelikle bütün dünya tütünü tanumis olur.
Cini Bagdat (Cüneyd-i Bagdadî) Türbesi söylencesi: Terme Ilçesindeki Cüneydi Bagdadi türbesine iliskin söylence asagida ki sekilde anlatilmaktadir. Islam ordulariyla Samsun önlerine gelen Cüneyd adli bir yigit ,düzlükte savasirken bir kolunu yitirir.Savasa savasa bir tepede sehit düser.Kolunun ve bedeninin sehit düsütügü yerlere birer türbe yaptirilir. Daha sonra kol ,gövdenin yanina gömülür.Ama ertesi gün kolun eski yerine döndügü görülür.
Burasi günümüzde de bir adak ve ziyaret yeridir.dileginin gerçeklesmesini isteyenler burayi ziyaret ederler.
Egri Kale söylencesi: Söylenceye göre Terme ilçesinin Kirgil köyünde bulunan kale insan yapisi degildir.Bu Kale Nuh Tufani'nda Nuh Peygamberin gemilerini baglamasi için Tanri yaratmistir.Ilk kar buraay yagar üzerine duman çökerse havanin bozacagina inanilir.
Söylenceye göre bir zamanlar Çarsamba ve Terme ovalari denizle kaplidir.Kale o zamanalar çok yüksek oldugu için gemilerin iskelesi durumundadir.Halk su ihityacini buradaki sarniçlardan karsilamktadir.Zaman sonra toprak yairlir Istanbul bogazi olusur.Denizlerin birbirine karismasiyla kalenin bulundugu yerdeki sularda çekilir ve Samsun ovasi ortaya çikar.
Günümüzdede su biraz kazildiginda su kum ve midye kabuklari çikmaktadir.

Samsun Camileri


Kale Camisi (Merkez)

Samsun il merkezinde Kuyumcular Çarsisinda bulunan Kale Camisi, Ilhanli Valisi Emir Timurtas Pasa'nin adina 1314 yilinda yaptirilmistir. Cami degisik zamanlarda onarilmis ve kismen özelligini yitirmistir.

Cami kesme tastan kare planli olarak yapilmistir. Ibadet mekâninin üzeri kubbe ile örtülüdür. Ibadet mekâninda orijinal bezemesi günümüze gelememistir. Yanindaki minaresi, tas kaide üzerinde yuvarlak gövdeli ve tek serefelidir.


Pazar Camisi (Merkez)

Samsun il merkezinde, Pazar Mahallesi'nde bulunan caminin kitabesi bulunmadigindan yapim tarihi kesinlik kazanamamistir. Ilhanli dönemi eserlerinden olup, XV.yüzyilda yapilmistir. Cami 1819 yilinda ve Cumhuriyet döneminde de Vakiflar Genel Müdürlügü tarafindan bir kez daha onarilmistir.

Cami dikdörtgen planli olup, üzeri çati ile örtülmüstür. Son onarimlar sirasinda yapi, orijinal mimari üslubundan kismen uzaklasmistir. Mihrap yuvarlak bir nis seklinde olup bezeme olarak ozgün motiflere rastlanmamaktadir. Yaninda tas kaide üzerine yuvarlak gövdeli tek serefeli minaresi bulunmaktadir.


Seyh Seyyid Kudbettin Camisi (Merkez)

Samsun il merkezinde bulunan caminin kitabesi günümüze gelemediginden yapim tarihi kesinlik kazanamamistir. Bununla beraber yapi üslubundan Osmanli döneminde, XVI. yüzyilda yapildigi sanilmaktadir. Vakif kayitlarinda da bu cami ile ilgili yeterli bir bilgiye rastlanmamistir. Yanindaki türbe Seyh Kudbettin'e aittir. Bu yapinin dergâhtan camiye dönüstürüldügü sanilirsa da bununla ilgili yeterli bir kaynak ile karsilasilmamistir.

Cami kesme ve moloz tastan dikdörtgen planli olup, üzeri ahsap bir çati ile örtülmüstür. Önünde L seklinde, çatili bir son cemaat yeri bulunmaktadir. Giris kapisi eksenindeki mihrap yuvarlak bir nis seklindedir. Minaresi kare kaide üzerine yuvarlak gövdeli ve tek serefelidir.
Caminin yaninda Seyh Kudbetttin'in türbesi bulunmaktadir. Türbe kesme tastan kare planli olarak yapilmistir. Üzeri besik tonozla örtülmüstür. Degisik dönemlerde yapilan onarimlarla özelliginden kismen de olsa uzaklasmistir.


Isa Baba Camisi (Merkez)

Samsun il merkezinde bulunan Isa Baba Camisi'nin kitabesi günümüze gelememistir. Bu bakimdan ne zaman ve kimin tarafindan yaptirildigi kesinlik kazanamamistir. Ayrica Isa Baba konusunda da bilgiler yetersizdir. Cami degisik zamanlarda ve 1895 yilinda yapilan onarimlarla özgünlügünden kismen uzaklasmistir. Bununla beraber XV. Yüzyilda, Osmanlilar döneminde yapildigi sanilmaktadir.

Cami kesme tastan kare planli olarak yapilmistir. Üzeri basik bir kubbe ile örtülmüstür. Ibadet mekâni altli üstlü yuvarlak kemerli ve uzun pencereler ile aydinlatilmistir. Mihrap ve minberi geç dönemde yapilis ve özelligini yitirmistir. Minaresi kare kaide üzerinde yuvarlak yivli gövdeli ve tek serefelidir. Yaninda Isa Baba'nin türbesi bulunmaktadir.


Haci Hatun Camisi (Merkez)

Samsun Saathane Meydani yakininda bulunan bu cami, Hatice Hatun'un oglu Ibrahim Bey tarafindan 1694 yilinda yaptirilmistir. Degisik zamanlarda yapilan onarimlarla özgünlügünü büyük ölçüde yitirmistir.

Cami kare planli olup duvarlari tas ve tugla karisimi bir isçilikle örülmüstür. Ibadet mekâninin üzeri sekizgen kasnak üzerine tugladan basik bir kubbe ile örtülmüstür. Mihrap nisi yuvarlak ve alçidan yapilmistir. Ahsap minberinin güzel bir agaç isçiligi vardir. Minaresi kalin tas bir kaide üzerine yuvarlak gövdeli ve tek serefelidir. Minare gövdesinin oldukça kalin olusu da dikkati çekmektedir.


Büyük Cami (Merkez)

Samsun il merkezinde Fuar alaninin karsisinda bulunan cami, ilin en büyük camisidir. Batumlu Haci Ali Efendi tarafindan 1884'de yaptirilmistir. Sultan Abdülaziz'in annesi Pertevniyal Valde Sultan tarafindan onarilmis, bu yüzden de halk arasinda Valde Camisi olarak taninmistir.

Cami sariya yakin renkte kesme tastan yapilmistir. Kare planli caminin üzeri tromplu merkezi bir kubbe ile örtülmüstür. Kubbe sekizgen bir kasnak üzerine oturmus ve distan basik görünümdedir. Merkezi kubbe dört kösedeki kulelerle desteklenmistir. Dikdörtgen çerçeve içerisinde yuvarlak kemerli giris kapisinin önünde alti sütunun tasidigi bes bölümlü besik tonozlu bir son cemaat yeri bulunmaktadir. Son cemaat yerinin sütun aralari yakin tarihlerde camekânla kapatilmistir. Son cemaat yeri ile ibadet mekâni arasinda kalan dikdörtgen bölümün üzeri üç kubbe ile örtülmüstür. Böylece caminin girisi daha da görkemli bir görünüm kazanmistir.

Yuvarlak bir nis seklindeki mihrabi mermerdendir. Agaç isçiliginin güzel örneklerinde birisini yansitan minber üzerinde madalyonlar, yildiz ve madalyon motifleri bulunmaktadir. Kubbe içerisi ve duvarlar bitkisel ve geometrik kalem isleriyle bezenmistir. Caminin giris cephesinin her iki tarafinda son cemaat yeri ile caminin ana duvarlarinin birlestigi duvarlarin üzerine iki minare yerlestirilmistir. Minareler yuvarlak gövdeli ve birer serefelidir.


Yali Camisi (Merkez)

Samsun il merkezinde Bugday Pazarinda, Saathane Meydani'nda bulunan bu camiyi Sadik Bin Abdullah 1894 yilinda yaptirmistir. Cami ayni zamanda Hoca Hayrettin Camisi ismi ile de taninmistir.

Cami kesme tas ve tugladan örülmüstür. Kare planli caminin üzerini sekizgen kasnakli tugladan bir kubbe örtmektedir. Ibadet mekâni duvarlarindan kubbeye geçis, köse tromplarinin yardimiyla yapilmistir. Kuzey yönüne geç dönemlerde son cemaat yeri eklenmistir.

Ibadet mekâni altli üstlü iki sira halinda altta dikdörtgen, üstte de yuvarlak kemerli alçi pencereler ile aydinlatilmistir. Mihrap ve minber özellik göstermemektedir. Mihrap alçidan minber ise agaçtan yapilmistir. Ceminin ana duvarina bitisik olan minaresi kalin ve uzun bir kaide üzerine yuvarlak gövdeli tek serefelidir.


Selâhiye Camisi (Merkez)

Samsun il merkezinde bulunan Selâhiye Camisi'nin kitabesi günümüze gelemediginden banisi ve yapim tarihi kesinlik kazanmamistir. Yapi üslubundan XIX. yüzyilin ikinci yarisinda yapildigi sanilmaktadir.

Cami moloz tas ve tugladan dikdörtgen planli olup, üzeri ahsap bir çati ile örtülmüstür. Genis bir bahçe içerisindeki caminin önünde son cemaat yeri bulunmamaktadir. Dikdörtgen bir kapidan girilen ibadet mekâni altli üstlü iki sira halinde pencereler ile aydinlatilmistir. Mihrap ve minberi bir özellik göstermemektedir. Caminin yaninda kesme tas kaide üzerine yuvarlak gövdeli tek serefeli bir minaresi bulunmaktadir.


Büyük Cami (Bafra)

Samsun Bafra ilçesinde bulunan bu camiyi Köprülü Mehmet Pasa'nin esi Ayse Hatun 1670 yilinda yaptirmistir. Bu caminin bulundugu yerde daha önce Isfendiyarogullari döneminde yapilmis ahsap bir caminin oldugu kaynaklardan ögrenilmektedir. Ancak bu cami ile ilgili yeterli bir bilgi bulunamamistir.

Cami Klasik Osmanli mimarisi üslubunda kesme tastan, kareye yakin dikdörtgen planlidir. Ibadet mekânin üzeri kasnakli bir kubbe ile örtülmüstür. Mihrap ve minberi kismen orijinalligini korumustur. Caminin yaninda tas kaide üzerinde yuvarlak gövdeli tek serefeli bir minaresi bulunmaktadir.


Tayyar Pasa Camisi (Bafra)

Samsun Bafra ilçesinde, Cumhuriyet Meydani'nda bulunan bu camiyi Tayyar Pasa 1869 yilinda yaptirmistir. Yapilisindan sonra degisik zamanlarda onarim geçirmis olmasina ragmen özgünlügünü korumustur.

Cami kesme ve moloz tastan dikdörtgen planli olarak yapilmistir. Ibadet mekânini önüne XX. yüzyilin ilk yarisinda bir son cemaat yeri eklenmistir. Mihrap ve minberi bir özellik göstermemektedir. Yaninda tas kaide üzerine yuvarlak gövdeli tek serefeli minaresi eklemistir.


Gögceli Camisi Camisi (Çarsamba)

Samsun Çarsamba ilçesinde, Çay Mahallesi'nde Gögceli Mezarligi içerisinde bulunan bu cami, 1206 yilinda yapilmis olup banisi bilinmemektedir.

Anadolu ahsap planli camiler tipinin en güzel örneklerinden biri olan cami, 1335 yilinda onarim geçirmesine ragmen özelliginden uzaklasmamistir. Bu onarim sirasinda önüne bir son cemaat yeri eklenmistir.

Caminin yapiminda yigma teknigi uygulanmis, duvarlarini tek parça halinde kalaslar meydana getirmistir. Burada kullanilan kalaslar yaklasik 15-18 cm kalinliginda, 50-70 cm eninde ve 12.60-20.00 m. uzunlugundadir. Yapida dövme demir çivi yalnizca baglantilarda kullanilmistir. Caminin duvarlarinda, direklerinde, kirislerinde karaagaç, disbudak ve kestane agaçlari kullanilmistir. Ibadet mekâninin üzerini yörede üç omuzlu tabir edilen bir çati örtmüstür.

Bu caminin en büyük özelligi de, yapinin tasinabilir olusudur.


Ridvan Bey Camisi (Çarsamba)

Samsun ili Çarsamba ilçesinde, Orta Mahalle'de bulunan bu cami, Erbaali Ridvan Bey tarafindan 1781 yilinda Yesilirmak'ta bogulan kizinin anisina yaptirilmistir.

Cami kesme tas ve tugladan dikdörtgen planli olarak yapilmistir. Ibadet mekâni kasnakli merkezi bir kubbe ile örtülmüstür.


Mustafa Pasa Camisi (Havza)

Samsun Havza ilçesinde, Imaret Mahallesi'nde bulunan bu camiyi, Mustafa Pasa 1256 yilinda yaptirmistir.

Kare planli olan cami kesme tastan yapilmistir. Ibadet mekâni sütunlarla üç sahna ayrilmistir. Ibadet mekâninin üzeri ahsap kiremitli bir çati ile örtülmüstür. Mihrap sade ve yuvarlak nis seklindedir. Mihrabin karsisinda ve giris kapisinin üzerinde üç ahsap diregin tasidigi bir kadinlar mahfili bulunmaktadir. Yaninda tas kaide üzerine yuvarlak gövdeli ve tek serefeli minaresi bulunmaktadir.


Emir El-Hac Veliyüddin Bin Berekât-Sah Camisi (Havza)
Samsun Havza ilçesi, Dereköy'de bulunan bu camiyi, Selçuklu Sultani II.Izzeddin Keykavus döneminde Selçuklu Emiri El Hac Veliyüdin bin Berekat Sah 1249 yilinda yaptirmistir.

Cami degisik zamanlarda yapilan onarim ve eklerle özelligini büyük ölçüde yitirmistir. Moloz tas ve kesme tastan yapilan cami dikdörtgen planlidir. Üzeri ahsap bir çati ile örtülüdür. Mihrap nisi ve bezemesi özellik göstermemektedir.


Sivrikise Camisi (Havza)

Samsun ili Havza ilçesi Sivrikise Köyü'nde bulunan bu camiyi Ali Osman Aga 1903 tarihinde yaptirmistir. Cami Todor Usta tarafindan yapilmistir.

Genis bir avlu içerisindeki cami kare planlidir. Düzgün olmayan kesme taslardan yapilmistir. Duvar köselerine kesme taslar yerlestirilmistir. Üzeri ahsap kirma çati ile örtülmüstür. Çati alti XIX, yüzyilda çok sik kullanilan kirpi saçak seklindedir. Caminin önündeki son cemaat yeri dört ahsap sütunun tasidigi çati örtülüdür. Giris kapisi dikdörtgen çerçeveli ve basik kemerlidir. Kapi üzerine Arapça yapim tarihini belirten bir kitabe yerlestirilmistir.

Ibadet mekâninin her cephesine dikdörtgen söveli, sivri kemer alinliklari olan ikiser pencere açilmistir. Giristen sonra dört ahsap sütunun tasidigi bir mahfil bulunmaktadir. Ibadet mekânini örten ahsap tavanin orta göbegi kademelidir. Mihrap sade bir nis görünümünde olmasina ragmen minber agaç isçiliginin güzel örnekleri arasindadir. Minber korkuluklari çesitli bitkisel motiflerle bezenmistir.
Yanindaki minaresi tas kaide üzerine yuvarlak gövdeli ve tek serefelidir. Avlusundaki sadirvanin bir özelligi bulunmamakta olup XX. yüzyilda buraya eklenmistir.


Taceddin Pasa (Kursunlu) Camisi (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesi, Çanakli Mahallesi'nde bulunan bu camiyi Taceddin Pasa 1494 yilinda yaptirmistir. Cami 1943 depreminde yikilmistir.

Osmanli Erken Dönem Mimarisinde kullanilan yan mekânli veya Tabhaneli, Ters T planli olarak yapilan cami, kesme tastan yapilmistir. Art arda yerlestirilmis iki kare mekân ve yan kanatlardan meydana gelen caminin bölümleri kasnakli kubbelerle örtülmüstür. Önüne de bes bölümlü, üzeri kubbeli alti sütunun yuvarlak kemerlerle baglandigi bir son cemaat yeri bulunmaktadir. Ancak 1945 depreminde yan mekânlar disindaki bölümleri yikilmis üzeri de çati ile örtülmüstür.

Vakiflar Genel Müdürlügü 1989 yilinda caminin restorasyonuna baslamis ve 1998 yilinda da ibadete açilmistir. Son onarim sirasinda caminin üzerini örten çati kaldirilmis ve buraya yüksek kasnakli ayni eksende iki kubbe yapilmistir.


Taskale (Kale Camisi) Camisi (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesi, Mehmet Pasa Mahallesi'nde bulunan bu camiyi yanindaki hamam ile birlikte Köprülü Mehmet Pasa'nin esi Ayse Sultan 1659 yilinda yaptirmistir.

Günümüze özgünlügünü koruyarak gelen cami, kesme tastan kare planlidir, Ibadet mekâninin üzerini sekizgen yüksek kasnakli basik bir kubbe örtmektedir. Caminin önünde birbirlerine yuvarlak kemerlerle baglanmis dört sütunun tasidigi üç bölümlü bir son cemaat yeri bulunmaktadir. Kemerlerin üzerindeki duvarlar iki renkli taslarin alternatifli olarak siralanmasiyla gösterisli bir konuma getirilmistir. Son cemaat yeri 1945 yilindan sonra camekânla kapatilmistir. Giris kapisinin saginda minareye açilan bir kapi, solunda da kadinlar mahfiline çikan bir dehliz bulunmaktadir.

Ibadet mekânindaki mihrap yedi köseli olup mukarnas dolguludur. Günümüzde yagli boya ile boyanmis mihrabin altindaki izlerden orijinal mihrabin bezemeli oldugu anlasilmaktadir. Geç dönem isçiligi göstermesine ragmen mihrap agaç isçiliginin güzel örneklerinden olup yan yüzeyler bitkisel ve geometrik bezemelerle kaplanmistir. Kivrik dallar, çiçekler, baklava motifleri sik sik kullanilmistir. Son cemaat yerinden çikilar minare dikdörtgen tas kaide üzerine yuvarlik gövdeli ve tek serefelidir. Günümüze gelen minare 1945 depreminden sonra Vakiflar Genel Müdürlügü tarafindan yeniden yapilmistir.


Abdülgani (Namazgâh) Camisi (Vezirköprü)

Samsun ili Vezirköprü ilçesi, Taskale Mahallesi, Gençlik Caddesi üzerinde bulunan bu camiyi, Köprülü Mehmet Pasa XVII.yüzyilda yaptirmistir. Cami 1906 depreminde bütünüyle yikilmis, yalnizca mihrap ve minberi günümüze gelebilmistir.

Yikilan caminin yerine halk tarafindan 1915 yilinda ahsap bir cami yapilmistir. Daha sonra 1997 yilinda Vezirköprü Belediyesi'nin yardimlari ile bugünkü cami yapilmistir.


Yörgüç Pasa (Orta Cami) Camisi (Vezirköprü)

Samsun ili Vezirköprü ilçesinde, Orta Cami Mahallesi'nde bulunan bu caminin kitabesi günümüze gelememistir. Vakiflar Genel Müdürlügü'ndeki 1431 tarihli vakfiyesinden Yörgüç Pasa tarafindan yaptirildigi ögrenilmistir.

Bu cami 1943 depreminde yikildigindan orijinal hali hakkinda kesin bilgi bulunmamaktadir. Yikilan caminin yerine 1944 yilinda moloz tas duvarli, ahsap çatili, dikdörtgen planli bugünkü cami yapilmistir. Yeni yapilan caminin mimari yönden herhangi bir özelligi bulunmamaktadir.

Samsun Türbeleri


Isa Baba Türbesi (Merkez)

Samsun il merkezinde bulunan Isa Baba Camisi XV. yüzyilda yapilmistir. Caminin kitabesi bulunmamaktadir. Caminin yaninda, kare planli Isa Baba'nin türbesi bulunmakta olup, türbenin buraya ne zaman eklendigi kesinlik kazanamamistir.

Türbe kesme tastan yapilmis, cami ile birlikte 1895 yilinda onarilmis, Vakiflar Genel Müdürlügü'nün 1975–1976 yili onarimindan sonra da bugünkü görünümünü almistir. Camiye bitisik olan kare planli türbenin üzeri basik bir kubbe ile örtülüdür. Duvarlari sagir olup iki cephesinde yuvarlak kemerli birer penceresi bulunmaktadir.


Emir Mirza Bey Türbesi (Bafra)

Samsun Bafra ilçesine 5 km. uzakliktaki Emir Mirza Bey Türbesi, Türbe Köyü'nde bulunmaktadir. Kitabesinden ögrenildigine göre Emir Mirza Bey'in veba salgini sirasinda ölen yakinlari için 1381 yilinda yaptirilmistir.

Türbe moloz tastan ve dikdörtgen planli olarak yapilmis üzeri sivri bir kubbe ile örtülmüstür. Türbenin kubbe disindaki alanlar tonoz örtülüdür.

Türbe içerisinde Selçuklu üslubunda alti sanduka bulunmaktadir.


Hizir Bey Türbesi (Bafra)

Samsun Bafra ilçesine 2 km uzaklikta Hasirli (Mardal) Köyü'nde bulunan bu türbe Isfendiyar Bey'in oglu Hizir Bey'e aittir. Türbenin mimari yapisi ve tarihi belgeler XIV. yüzyilda yapildigina isaret etmektedir.

Türbe moloz tastan yapilmis kare planlidir. Ancak kaçak define kazicilari tarafindan tahrip edilmistir.


Mustafa Bey Türbesi (Havza)

Samsun Havza ilçesinde bulunan Mustafa Bey Türbesi kitabesinden ögrenildigine göre, 1429 yilinda yapilmistir.

Türbe kesme ve moloz tastan yapilmistir. Duvarlarinin alti kesme tas, üstü de moloz tas ve tugla karisimi bir isçilik göstermektedir. Kare planli türbenin üzeri kubbe ile örtülmüstür. Duvarlardan kubbeye geçisi saglayan tugla örtülü pandantiflerin ilginç bir isçiligi vardir. Burada geometrik motiflere yer verilmistir.


Emir el-Hac Veliyüddün Bin Berekat Sah Türbesi (Havza)

Samsun Havza ilçesinde Emir el Hac Veliyüddin Bin Bereket Camisi'nin yaninda bulunan bu türbenin kime ait oldugu kesinlik kazanamamistir. Halk arasindaki yaygin bir söylentiye göre türbe Emevilerin bölgeye yapmis oldugu seferler sirasinda ölmüs olan Horasanli bir kumandan ile ogluna aittir.

Günümüzde “Dereköy Evliyasi” olarak taninan türbe ziyaret yeridir. Özellikle erkek çocuk isteyen ve ruhsal bozuklugu olan kisiler buraya adaklarda bulunmaktadir. Türbe moloz tastan kare planli olarak yapilmistir.


Seyh Savci Türbesi (Havza)

Samsun Havza ilçesinde Seyh Safi Köyünde bulunan bu türbenin kime ait oldugu kesinlik kazanamamistir. Bazi iddialara göre Selçuklu sultanlarindan II. Mesut'un sehzadesi Taceddin Çelebi'nin türbesidir ve 1355 tarihinde yaptirilmistir. Bununla beraber Seyh Safi Köyü mezarliginda Taceddin Altunbas Gazi'ye ait bir mezar bulunmustur. Ayrica Taceddin Altunbas'in 1355 yilinda yasadigini gösterem belgelerle de karsilasilmistir. Bu durumda türbenin Seyh Savci isimli bir kisiye veya Sultan Taceddin'in oglu Kiliçaslan Bey'e ait oldugu da düsünülmektedir.

Türbe günümüze kadar degisik zamanlarda onarilmistir. Son olarak da Çonogluzade Mahmut Efendi tarafindan 1900'lu yillarda orijinaline uygun olarak yenilenmistir.

Türbe kesme tastan sekizgen planli olup üzeri içten kubbe distan konik bir külah ile örtülmüstür. Türbede dikkati çeken bir bezemeye rastlanmamistir.


Sunullah Pasa Türbesi (Ladik)

Samsun Ladik ilçesinde bulunan Sunullah Pasa Türbesi'nin kitabesi günümüze gelememistir. Bununla beraber, yapi üslubundan XVI. yüzyilda yapildigi sanilmaktadir.

Türbe kesme ve yer yer de moloz tastan yapilmistir. Sekizgen planli olup, üzeri yüksek bir kasnak üzerine oturan kubbe ile örtülüdür. Birkaç basamakla çikilan türbenin giris kapisi dikdörtgen bir çerçeve içerisinde yuvarlak kemerlidir.
Önüne iki mermer sütunun tasidigi bir revak eklenmistir. Türbenin sekizgen köselerine üzerlerinde birer aynalik olan dikdörtgen söveli pencereler yerlestirilmistir.


Seyh Bek Türbesi (Ondokuzmayis)

Samsun Çarsamba ilçesinde bulunan bu türbenin kime ait oldugu kesinlik kazanamamistir. Bazi iddialara göre Malazgirt Savasi'ndan (1071) sonra Horasan'dan gelen bir kisiye aittir. XII. yüzyilda yapildigi sanilmaktadir.

Türbe moloz tastan kare planlidir.

Samsun Imaretleri


Havza Imareti (Havza)

Samsun Havza ilçesi Imaret Mahallesi'nde, kaplicalarin yakininda bulunan bu imareti Sultan II. Murat zamaninda Amasya Valisi olan Yörgüç Pasazade Mustafa Bey 1429 yilinda yaptirmistir.

Imaret sonraki yillarda fakirlere, dervislere ve askerlere yemek verme islevinde uzaklasmis, kendi haline terk edilmistir. Bu nedenle de harap olan imaret Cumhuriyet döneminde Samsun Valisi olan Fuat Tuksal tarafindan onartilmis ve böylece günümüze gelebilmistir. Imaret 1940-1982 yillarina kadar “Atatürk Halk Kütüphanesi” olarak kullanilmistir. Yakin tarihlerde de Vakiflar Genel Müdürlügü tarafindan eski islevine döndürülmüs ve imaret olarak hizmet vermektedir.

Imaret Kesme tastan yapilmis olup, birbirine dik ve bitisik iki bölümden meydana gelmistir. Bunlardan biri ana mekâni digeri de yan bölümleri olusturmaktadir. Imaretin üzeri ise düz bir çati ile örtülmüstür. Imaretin dogusunda ve yan mekânlarda birer kapisi bulunmaktadir. Dogudaki bölüm, iki kapi ile yan mekânlara baglanmistir.

Bunlardan ana giris kapisi üzerinde Arapça sülüs yazili bir kitabesi bulunmaktadir.

Kitabe:
Emre bi insa hazihil
Imarütül mübareketül
Fi eyyam-i devletüz
Sultanül vel hakanül muazzam
Bi ibnil fetih murabbin
Sultan mehmet ban-ül müstehir
Bi ibl Osman Halladellahu
Ve ezzaha alil alemin
Bülhanebül emir-ül-kebir
Mustafa bin ül vezirül
Hatr-ül milleti celâl veddin
Yörgüç Hasa el.
Atabey el Muhasinaüllillah
Sende selasine ve semanü
Me min hicreti hayr-ül
Beriyye aleyhi eftalüt tahiyye.

Bu kitabenin yani sira duvar üzerinde Pilancius Piso'nun Latince bir sözünü içeren bir kitabe daha bulunmaktadir. Bu kitabenin ne amaçla ve ne zaman buraya konuldugu bilinmemektedir.

Bu sözün anlami söyledir:
“Havza kaplicalarinda seneli müteakip ve vakur bir tarzda geçirdikten sonra simdi iyi sihhatte olarak, hak ettigi için Tanri Asklepios hazretlerine ve menfaatlerine sükranlarimi sunarim.
Tasrada muvakkaten oturmasina ragmen bana suyu tavsiye eden rahip Xandrasa ve herkesin dostu olan Silius Lipidus'a tesekkür ederim. Ben Piso kurtulmus olarak latif vatanima dönüyorum, ailemin sükrani ebediyen yasasin.
Pilancius Piso”.

Iki bölümlü imaretin dogu kapisindan dikdörtgen mekâna girilmektedir. Bu bölüm iki kare mekâna genis bir kemerle ayrilmis ve üzerleri pandantifli birer kubbe ile örtülmüstür. Buradan iki kapi ile mutfagin ve yemek yenilen bölümlerin oldugun mekâna geçilmektedir. Buradaki birbirlerine bitisik üç bölüm disariya pencere ile açilmamaktadir. Üzerleri ise tonozlarla örtülmüstür.

Samsun Hamamlari


Büyük Hamam (Kizgözü-Aslanagzi) (Havza)

Samsun Havza ilçe merkezinde bulunan Büyük Hamam'in yapimiyla ilgili bir kitabe günümüze gelememistir. Bazi kaynaklarda bu hamamin Romalilar tarafindan yaptirildigi ve Selçuklular tarafindan onarilarak kullanildigi belirtilmistir. Nitekim hamama Sultan Mesud Hamami, Lisani Nas ve Sazi (Sadi) Pasa Hamami da denilmektedir. Vakif kayitlarina göre 1256 yilinda Selçuklu Sultani II.Mesud tarafindan yaptirildigi yazilidir. Bazi vakif kayitlarinda ise, Sazi Pasa vakfi oldugu yazilidir.

Hamamin günümüze kadar söylene söylene gelebilmis bir de öyküsü bulunmaktadir. Bu öyküye göre, hamamda üç güzel kiz yikanirlarken hamami eskiyalar basmis ve çaresiz kalan genç kizlar Allah'a söyle yalvarmislardir:

“Allah'im bizi ya kus yap ya da tas… Bizi bu eskiyalara teslim etme.”

Bu duanin ardindan genç kizlarin istekleri kabul edilmis, kizlardan biri kus olarak uçmus, digeri de tas kesilerek hamamin bir kenarinda heykel olmustur. Bu heykelin gözlerindeki oyuklardan akan sular ise gözyaslari olarak nitelendirilmistir. Günümüzde hamamin aslanagzi denilen büyük kurnasinin yanindaki sütuna “Kiz Gözü” ismi verilmistir. Bu heykelden ötürü hamam ayri bir özellik kazanmis, önünde adaklar yapilmis, kurbanlar kesilmistir.

Hamam moloz tas ve tugla hatilli olarak yapilmistir. Dikdörtgen planli hamam soyunmalik, iliklik ve sicaklik bölümlerinden meydana gelmistir. Soyunmalik ve iliklik bölümleri iki küçük kasnakli kubbe ile örtülmüstür. Sicakligin üzerinde ise Türk üçgenleriyle kasnakli büyük bir kubbeye geçis saglanmistir. Sicakligin çevresinde alti kurna ve bir de halvet kismi bulunmaktadir.

Hamam günümüzde de kullanilmaktadir.


Küçük Hamam (Sifa Kaplicasi) (Havza)

Samsun ili Havza ilçesinde, Büyük Hamam'in bitisigindeki bu hamami Amasya Emiri Yörgüç Mustafa Bey 1429 yilinda yaptirmistir. Ardindan da 1436 tarihli bir vakfiye yapmistir.

Küçük Hamam plan olarak yanindaki Büyük Hamam ile benzerligi bulunmamaktadir. Moloz tas ve yer yer de tugla hatilli kesme tastan yapilan hamam, sogukluk, iliklik ve sicaklik bölümlerinden meydana gelmistir. Küçük bir kapidan kare planli büyük ölçüde bir sogukluk kismina girilmektedir. Bu bölümün üzeri pandantifli büyük ölçüde merkezi bir kubbe ile örtülmüstür. Iliklik oldukça küçük ölçüde olup, üzeri tonoz örtülüdür. Sicaklik kare planlidir ve üzeri pandantifli merkezi bir kubbe ile örtülmüstür. Kubbenin altinda sekizgen bir göbek tasi bulunmaktadir. Duvarlara kurnalar yerlestirilmistir. Buradan kare planli daha küçük ölçüde halvet kismina geçilmektedir.

Hamam yakin tarihlerde orijinaline uygun biçimde restore edilmis olup, erkekler hamami olarak günümüzde de kullanilmaktadir.


Maarif Hamami (Havza)

Samsun Havza ilçesinde bulunan Maarif Hamami'ni Sultan II.Abdülhamit'in Dahiliye Naziri Mazmun Pasazade Memduh Pasa Sivas Valisi iken 1890 tarihinde yaptirmistir. Hamamin geliri maarif için kullanilmis, bu nedenle de hamama halk arasinda Maarif Hamami denilmistir.

Hamamin üzerine sonraki yillarda bir otel yapilmistir. Hamam ile birlikte otel birkaç kez onarilmis ve özgünlügünü büyük ölçüde yitirmistir. Buradaki otel 1951 yilinda yikilmis ve yeniden yapilmistir.1970 yilinda otel bir kez daha yenilenmistir.

Hamama dogrudan dogruya önündeki caddeden ve otelden girilmektedir. Soyunmalik, iliklik ve sicaklik bölümlerinden meydana gelen hamamin soyunmalik kisminda büyük bir havuzu vardir. Bunun çevresine özel odalar yapilmistir. Sicaklik bölümü kareye yakin bir plan sekli göstermektedir. Ancak bu bölüm özgünlügünden büyük ölçüde uzaklasmistir.

Günümüzde hamamin mülkiyeti Havza Belediyesi'ne ait olup, gündüz kadinlara, geceleri de erkeklere hizmet vermektedir. Bunun yani sira üzerindeki otele de hizmet vermektedir.


Taskale Hamami (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesinde, Taskale Mahallesi'nde Taskale Camisi'nin yaninda bulunan hamam, cami ile birlikte Köprülü Mehmet Pasa'nin esi Ayse Sultan tarafindan 1659 yilinda yaptirilmistir.

Hamam Klasik Osmanli plan düzeninde, moloz tastan dikdörtgen planli olarak yapilmistir. Soyunmalik, iliklik ve sicaklik bölümlerinden meydana gelen hamamin soyunmalik kismini örten, ilginç görünümlü bir kubbesi vardir. Kesme tas ve tugladan yapilmis bir kasnak üzerine oturtulmus kubbesinin üzerinde ters olarak dizilmis bir örtü bulunmaktadir. Soyunmalik kismina sivri kemerli bir kapi ile girilmektedir. Soyunmaligin ortasina sekizgen planli bir sadirvan yerlestirilmistir. Iliklik tonoz örtülü olup buradan kare planli sicakliga geçilmektedir. Sicaklik pandantiflidir ve kasnakli bir kubbe ile üzeri örtülmüstür. Bu bölümün çevresine haç biçiminde eyvanlar yerlestirilmistir. Burada, halvet odalarina da yer verilmistir.


Çifte Hamam (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesinde Kaneoglu Mahallesi'nde, bedestene bitisik olan hamamin kitabesi günümüze gelemediginden yapim tarihi kesinlik kazanamamistir. Bununla beraber bu hamamin da Köprülü Mehmet Pasa'nin esi Ayse Sultan tarafindan yaptirildigi kaynaklarda belirtilmistir. Büyük olasilikla da Taskale Camisi ve Taskale Hamami ile birlikte XVI. yüzyil ortalarinda yapildigi sanilmaktadir.

Klasik Osmanli hamam mimarisinde çifte hamam plan düzeninde yapilan bu hamam, sogukluk, iliklik ve sicaklik bölümlerinden meydana gelmistir. Hamamin kadinlar ve erkekler bölümleri birbirlerinin esidir. Kadinlar kisminin önüne içerisi görülmesin diye bir duvar örülmüstür. Yuvarlak kemerli bir kapidan girilen soyunmalik dikdörtgen planlidir ve ortasina sekizgen bir havuz yapilmistir. Bu bölüm oldukça genis bir kemerle iki kare bölüme ayrilmistir. Bu bölümün üzeri kasnakli bir kubbe ile örtülmüstür. Soyunmalik ve sicaklik arasindaki iliklik küçük ölçüdedir ve üzeri tonoz örtülüdür. Sicaklik kare planli olup, kenarlarindaki eyvanlarla haç planina dönüstürülmüstür. Bu bölümün de ortasinda sekizgen planli bir göbek tasi bulunmaktadir. Sicakligin etrafindaki eyvanlarin aralarinda ikiser kurnali bölümlere yer verilmistir.

Hamam günümüzde iyi bir durumda olup, halen kullanilmaktadir.


Sifa Hamami (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesinde, Mehmet Pasa Mahallesi'nde bulunan Sifa Hamami, Köprülü Mehmet Pasa'nin kizi tarafindan yaptirilmistir. Kitabesi bulunmadigindan kesin yapim tarihi bilinmemektedir. Köprülü Mehmet Pasa'nin yasadigi dönem ve hamamin yapi üslubu XVII. yüzyilda yapildigini göstermektedir.

Hamam degisik dönemlerde yapilan onarimlarla özelligini kismen yitirmistir. Moloz tastan yapilmis olan hamam dikdörtgen planlidir. Sogukluk kisminin önüne sonraki yillarda ahsap bir bölüm onarimlar sirasinda eklenmistir. Soguklu kare planli olup üzeri kubbe ile örtülmüstür. Iliklik küçük ölçüde olup tonoz örtülüdür. Buradaki küçük mekânlar helâ ve özel bir odadir. Sicaklik kare planli ve kubbelidir. Sicakligin dogu yönüne besik tonozlu küçük bir mekân, batisina da bir diger halvet hücresi eklenmistir.

Hamam günümüze iyi bir durumda gelmistir.


Kale Hamami (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesinde, Mehmet Pasa Mahallesi'nde, Kale Camisi'ne bitisik olan bu hamam Sokullu Mehmet Pasa'nin esi Ayse Sultan tarafindan 1659 yilinda yaptirilmistir.

Hamam Klasik Osmanli mimarisi üslubunda moloz tastan dikdörtgen planli olarak yapilmistir. Sogukluk, iliklik ve sicaklik bölümlerinden meydana gelmistir. Yuvarlak kemerli bir kapidan girilen sogukluk kare planli olup üzeri kubbe ile örtülmüstür. Sicaklik ile sogukluk arasinda besik tonoz örtülü küçük bir iliklik bulunmaktadir. Sicaklik kare planli olup, köselerine halvet hücreleri yerlestirilmistir. Üzeri pandantifli bir kubbe ile örtülmüstür.

Hamam günümüzde kullanilmaktadir.

Yusuf Aga Hamami (Vezirköprü)

Samsun ili Vezirköprü ilçesinde bulunan Yusuf Aga Hamami'ni 1602 isyaninda yanan Vezirköprü'nün yeniden imari sirasinda, Vezirköprü Ayani'ndan Yusuf Aga yaptirmistir. Kitabesi ve hamamin kendisi de günümüze gelemediginden yapim tarihi konusunda kesin bir bilgi edinilememistir.


Taceddin Pasa Hamami (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesinde bulunan bu hamami Taceddin Pasa 1491-1495 yillari arasinda yaptirmistir. Sonraki yillarda yikilan hamam ile ilgili yeterli bilgi bulunmamaktadir.


Yörükler Hamami (Ondokuzmayis)
Samsun ili, Ondokuzmayis ilçesi'nde Balik Gölü yakininda bulunan bu hamamin kitabesi günümüze gelemediginden yapim tarihi kesinlik kazanamamistir. Bununla beraber, yapi üslubundan XIX.yüzyilin ikinci yarisina ait oldugu sanilmaktadir.
Hamam, moloz ve kesme tas ile yer yer tugladan yapilmistir. Sogukluk, iliklik ve sicaklik bölümlerinden meydana gelmistir.

__________________
Samsun Bedesten ve Arastasi


Fazil Ahmet Pasa Bedesten ve Arastasi (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçe merkezinde bulunan bedesten ve arasta Fazil Ahmet Pasa döneminde yaptirilmistir. Kitabesi bulunmadigindan yapim tarihi tam olarak kesinlik kazanamamistir. Bununla beraber 1660 yilinda Köprülü Mehmet Pasa'nin esi Ayse Hatun'un babasi Yusuf Aga tarafindan yaptirildigi konusunda kaynaklarda bazi bilgilere rastlanmistir. XVII. Yüzyil eseridir.

Bedestenin çevresinde arasta eklenerek yapi daha da gelistirilmistir. Kesme tastan yapilmis olup, kare planlidir. Bedestene dört cephesindeki yuvarlak kemerli kapilardan girilmektedir. Üzeri pandantifli dört ayri kubbe ile örtülmüstür. Bu kubbeler duvarla üzerine tugla kemerlerle oturtulmustur. Bedestenin ortasindaki ana kubbe ile diger kubbeler arasina bir de dua kubbesi yerlestirilmistir. Iç mekâna dükkânlar siralanmistir.


Bedesten (Çarsamba)

Samsun ili Çarsamba ilçesinde bulunan bedestenin yapim tarihini belirten bir kitabe günümüze gelememistir. Bununla beraber yapi üslubundan ve kaynaklardaki bilgilerden XIX. yüzyilin ikinci yarisinda 1862 yilinda yapildigi anlasilmaktadir.
Bedesten ilk yapilisinda kuyumcular çarsisi olarak düsünülmüs ve o sekilde kullanilmistir.

Bedesten, kesme ve moloz tastan dikdörtgen planli, iki katli olarak yapilmistir. Üzeri semerdam seklinde kirma çati ile örtülmüstür. Yuvarlak kemerli bir giristen bir hol kismina oradan da dükkânlarin siralandigi avluya girilmektedir. Girisin iki yanindaki merdivenlerden de üst kata çikilmaktadir. Buradaki bir koridorun çevresine odalar siralanmistir.

Samsun Medreseleri


Fazil Ahmet Pasa Medresesi (Tas Medrese) (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesi, Yenimahalle'de bulunan medreseyi Fazil Ahmet Pasa 1661–1662 yillarinda yaptirmistir.
Medrese 1964 yilina kadar çesitli amaçlarla kullanilmis, yapilan tadilatlarla özgünlügünü kismen yitirmis ve sonra da Halk Kütüphanesi olmustur. Kütüphane yörenin en zengin eserlerini bir araya getirmistir. Içerisinde 378 Arapça ve Farsça el yazmasi, 509 çesitli el yazmalari bulunuyordu. Günümüzde kütüphanede 13649 Türkçe kitap bulunmaktadir.
Medrese yöreye özgü Karacaviran tasindan yapilmistir. Dikdörtgen medresenin giris ekseninde, disariya çikinti yapan dershane bölümü bulunmaktadir. Medrese iki sira halinde altta iki, üstte de birer pencere ile aydinlatilmistir. Avluyu çevreleyen medrese hücre ve revaklari küçük kubbelerle örtülmüstür. Kare planli medrese odalarinin içerisine ocak ve dolaplar yerlestirilmistir.
Dershane kare planli olup, üzeri kasnakli merkezi bir kubbe ile örtülmüstür. Dershanenin girisi dört sütunla üç bölüme ayrilmistir. Bu sütunlar birbirlerine yuvarlak kemerlerle baglanmistir. Bunlardan ortadaki ana giris diger iki kemerden daha küçük ölçüde yapilmistir. Ayni sekilde üzerlerini örten üç kubbeden ortadaki daha küçük ve daha basiktir.
Ilk yapilisinda üzeri kursun kapli olan üst örtü, Osmanli- Rus Savasi sirasinda üzerideki kursunlari alinmis ve kiremit kaplanmistir. Medrese 1943 depreminde büyük hasar görmüsse de sonradan onarilmistir.

Abdülkerim Aga Medresesi (Vezirköprü)

Samsun ili Vezirköprü ilçesinde bulunan Abdülkerim Aga Medresesi'nin kitabesi günümüze gelemediginden yapim tarihi kesinlik kazanamamistir. Kaynaklardan ögrenildigine göre XVII.yüzyilda yapilmistir.

Medrese avlu etrafinda çevrelenmis yirmi medrese hücresinden meydana gelmistir. Medrese 1943 depreminde yikilarak günümüze gelememistir.


Süleyman Aga Medresesi (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesinde, Taceddin Pasa Camisi'nin avlusunda, Bostancibasi Köprülü El Hac Süleyman Aga tarafindan 1730 yilinda yaptirilmistir.

Medrese avlu etrafinda siralanmis 24 hücreden meydana gelmistir. Bu medrese de 1943 depreminde yikilarak günümüze gelememistir.


Rahmaniye Medresesi (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesinde bulunan bu medreseyi Es Seyyid Osman Efendi 1805 yilinda yaptirmistir. Avlu etrafinda alti hücreli küçük bir medrese idi. Bu medrese de 1943 depreminde yikilarak günümüze gelememistir.

Samsun Anitlari


Atatürk Aniti (Merkez)

Samsun il merkezinde, Hükümet Konagi yanindaki sehir parki içerisindeki Atatürk Aniti, Atatürk'ün en gösterisli anitlarinin basinda gelmektedir.

Atatürk'ün Samsun'a çiktigi 19 Mayis 1919 gününü simgeleyen anit, Samsun Belediyesi tarafindan 1931 yilinda Avusturyali Heykeltiras H.Krippel'e yaptirilmis ve 19 Ocak 1932'de törenle açilmistir.

Oldukça yüksek dikdörtgen beyaz mermer bir kaide üzerinde Atatürk, saha kalkmis bir at üzerinde, resmi üniformasi ile tasvir edilmistir. Anitin kaidesi üzerindeki bronz levhalarda ise Kurtulus Savasi tasvir edilmistir. Ayrica kaidenin ön yüzünde Atatürk'ün Samsun'a çikisinin öyküsü kisaca yazilmistir. Heykel kaide üzerine atin arka ayaklari ve kuyrugu ile oturtulmustur.


Ilk Adim Aniti (Merkez)

Samsun limaninda, Atatürk'ün 19 Mayis 1919'da Bandirma Vapurundan inerek kiyiya çiktigi iskelenin bulundugu yer, Samsun limaninin yapimi sirasinda 1959'da kayalarla doldurulmustur. Günümüzde kiyidan içeride kalan bu iskelenin yerinin belli olmasi için bu anit dikilmis ve 1969 yilinda açilmistir. Anitin tasarimini Mimar Seçkin Viter yapmistir.

Tas blok kaide üzerindeki Ilk Adim Aniti dayanismayi simgelemektedir. Burada resmi üniformasi ile Atatürk ve kumandanlar görülmektedir. Ayrica anitin iki ucunda da gençligi simgeleyen heykellere yer verilmistir. Anitin üzerinde “1919 senesi Mayis'inin 19'uncu günü Samsun'a çiktim. Gazi M.Kemal” yazilidir.

Atatürk Aniti (Vezirköprü)

Samsun ili Vezirköprü ilçesinde bulunan Atatürk Aniti Y.Müh.Ismail Sevcan'in projesini yaptigi kaide üzerine Heykeltiras Rahmi Ertemiz tarafindan yapilmistir.

Anitin temeli 1981 yilinda Kaymakam Haydar Keskin tarafindan atilmis ve Haziren 1981'de de törenle açilmistir.

Atatürk Aniti 2.60 m. Yüksekliginde olup, pirinç dökümü Istanbul'da Mehmet Koç tarafindan yapilmistir. Anitta Atatürk asker kisiligini yansitacak biçimde tasvir edilmistir.


Köprülü Mehmet Pasa Aniti (Vezirköprü)

Samsun Vezirköprü ilçesi, Belediye Parki içerisinde, Vezirköprü'ye büyük hizmetleri olan Sadrazam Köprülü Mehmet Pasa'nin aniti bulunmaktadir. Anit, 1958 yilinda dikilmistir.

Dikdörtgen mermer bir kaide üzerine, Köprülü Mehmet Pasa'nin büstü yerlestirilmistir. __________________