TOKAT ILIMIZIN COGRAFI YAPISI

    Tokat, Karadeniz Bölgesinde Orta Karadeniz bölümünün iç kisimlarinda yer alir. Kuzeyinde Samsun, kuzeydogusunda Ordu, güneyinde Sivas, güneybatisinda Yozgat, batisinda: Amasya ili ile çevrilidir. Ilin yüzölçümü: 9958 Km2 dir. Bu alani ile Türkiye topraklarinin % 1.3'ünü kaplar. Denizden yükseltisi 623 Metredir. Cografi Koordinatlari: 39o 51' – 40o 55' kuzey enlemleri ile 35o 27'- 37o 39' Dogu boylamlari arasindadir.

Tokat'in merkez ilçesi güneyde yüksek kesim, orta kesim ve kuzeyde asagi kesim olmak üzere üç bölüm halinde kümelenmistir. Tokat, 1923 yilinda il olmus, Erbaa, Niksar, Resadiye, Zile ilçeleri baglanmis, 1943 yilinda Tasova, 1944'te Artova ve Turhal, 1954 yilinda Almus, 1987 yilinda Pazar ve Yesilyurt, 1990 yilinda Sulusaray ve Basçiftlik ilçeleri kurulmustur.Tokat'a bagli Tasova ilçesi, 1953 yilinda Amasya'ya baglanmistir.Merkez ilçe dahil 12 ilçenin yaninda 65 belde ve 609 köy mevcuttur. Merkeze bagli 41 mahalle, 103 köy ve 9 belde bulunmaktadir.

1927 yilinda 262.622 olan nüfus, 2000 yilinda yapilan nüfus sayimina göre 828.027 olup, bu nüfusun 113.100'ü merkez ilçede yasamaktadir. Km2'ye düsen insan sayisi 83'tür. Yillik nüfus artis hizi %14.73'tür.

Daglar, genellikle irmaklarin açildiklari yerlerde ova ve yaylalar, yaklastiklari yerlerde ise Karedenize parelel uzanan siradaglar seklinde devam ederler. Doguya dogru gidildikçe daglar birbirlerine çok yaklasirlar ve yükseklikleri de artar. Bu nedenle önemli geçitler daha çok plato düzlüklerinin bulunduklari yerlerdedir.

Tokat Ili Akdag ve Çamlibel daglarinin olusturdugu vadiler arasinda yüksekligi 188 metre ile 2870 metre arasinda degisen bir konumdadir. Kelkit-Tozanli-Çekerek sularinin havzalari; bu havzalar arasindaki yükseklikler, akarsularin olusturdugu alüvyonlu düzlükler ve kuzeyden güneye dogru gittikçe yüksekligi artan sira daglar ilin önemli yer sekillerini olusturur. Kelkit vadisinde ortalama yükseklik 300-350 metre, Tozanli havzasinda 500-550 metre ve Çekerek havzasinda 900 metredir. Bu nedenle önemli geçitler daha çok plato düzlüklerinin bulunduklari yerlerdedir.

Daglik alanlar Il topraklarinin % 45 ni kaplar ve üç önemli sira halinde uzanirlar. Kuzeyden güneye dogru birinci sirayi Canik daglari olusturur. Bu daglar fazla yüksek degildir. Bu siradaki önemli doruklar; batidan-doguya dogru Killik tepesi (1526 m.), Gölaga tepesi (1502 m) Keltepe (1794 m), Somun tepesi ve Erdem baba tepesi (2181 m.) dir.Ikinci sirayi olusturan yükseltiler; Kelkit-Tozanli havzalarini ayiran su bölümü çizgisini olusturan daglardir. Buradaki önemli doruklar; Mercimek tepesi (1203 m.), Poyrazlik tepesi (1535 m), Dikmen tepesi (1620 m.) , Topçam tepesi (1203 m.), Imamgazi tepesi (1779 m.) ve Dönekse dagi (1820 m.) dir. Üçüncü sira Tozanli vadisinin güneyinde uzanir. Ilin en yüksek daglari bu yörededir. Buradaki önemli doruklar; Akdag (1900 m.) Deveci dagi (1892 m.) Çamlibel (1930 m.) Toraç dagi (2112 m.), Asmalidag (2116 m.) ve Dumanli dagi (2374 m.) dir. Ilimizin en yüksek dorugu Almus barajinin güneyindeki Sehnekayasi (2385 m.) dagidir.Rakimi 188 m. den 2870 m. ye kadar degisen yükseklikler arasinda yer alan daglar; Mamu(1779 m.),Yaylacik(1620 m.),Deveci(1892 m.),Bugali(1945m) Dumanli (2200 m.),Çamlibel (2020 m.)ve Akdag (1900 m.)dir.

Ovalar, il topraklarinin yaklasik %15.4 nü kaplar ve tarima elverislidir; Kazova, Tokat ile Turhal arasinda, yer alan ve Yesilirmagin suladigi 20.000 hektardan; Omala(Gözova), Gümenek regülatörü ile Omala köyü arasinda kalan, 3200 hektar genisligindeki sulak alandan;Turhal ovasi, Yesilirmagin genis kivrimlar yaparak Amasya istikametinde daraldigi, Dazya deresi önlerine kadar devam eden 4500 hektardan; Niksar, Kelkit irmaginin Fatli kesiminde, Mansap istikametinde, talazan köprü bogazina kadar devam eden, 8000 hektardan; Erbaa, Kelkit irmaginin Tepekisla önünden baslayip, Kale bogazina kadar devam eden 6500 hektardan; Artova, Günçali köyü bogazindan basliyarak, Çekerek suyunun Çamlibel bucagini takiben, Sulusaray önlerine kadar devam eden 15.000 hektardan; Zile Ovasi ise 2000 hektarlik Masat ovasi, 2000 hektarlik Igdir ovasi ve Yesilirmak'in kolu Hotan deresinin iki yaninda yer alan, 6000 hektarlik ovalarla birlikte toplam 10.000 hektardan olusmaktadir.Bu ovalarda tahil, sekerpancari, tütün basta olmak üzere her çesit meyve, sebze ve ayçiçegi yetistirilmektedir. Akarsular, sulama kanallari ve göletlerle tamami sulanan ovalar çok önemli üretim alanlaridir. Bazi ovalardan (örnegin: Kazova) yilda iki kez ürün alinabilmektedir.

Tokat ilinde dogu-bati dogrultusunda üç önemli vadi uzanmaktadir. Birbirlerinden sira daglar ile ayrilan bu vadiler kuzeyden güneye dogru Kelkit Vadisi, Tozanli Vadisi, Çekerek Vadisi'dir. Diger bir vadi, ortasindan Behzat deresinin geçtigi ve sehir merkezinin yer aldigi vadidir. Vadilerin yapisi yer yer bogaz vadiler seklinde uzanir. Bazi yörelerde vadi tabanlari genis alanlar kaplayarak ova özelligi tasiyan genis tabanli vadiler seklindedir.

Baslica yaylalari, Tokat'ta, Topçam, Batmantas, Muhat ve Dumanli yaylalari, Resadiye'de Seleman, Bozçali ve Kizilcaören yaylalari ile Niksar'da Çamiçi yaylasidir.Ilin batisindaki daglar arasi akarsu vadileri ile parçalanmis plato düzlükleri görünümündedir.

Baslica gölleri Zinav,Güllüköy ve Kazgölüdür. Zinav Gölü, Resadiye ilçesinin Yolüstü (Megedüm) köyüne 3 km. mesafede tatli sulu bir göldür. Gölü besleyen bir dere vardir. Yüzeyi takribi 1,5. km2.dir. Mansap'tan bosalan ayakla Kelkit irmagina ulasir. Batak yerleri yoktur. Ortalama derinlik 10-15 m. arasinda degismektedir. Etrafi korunmaya alinmis ormandir. Kizilkanat denilen çok lezzetli baliklari vardir.Güllüköy Gölü, Resadiye ilçesinin ayni isimle anilan köyündedir. Büyük bir göl olup, yüzeyi 16.5 km2.dir. Yan derelerden gelen sizinti sular ve kis sulari ile beslenir. Ortalama derinlik 7 m. dir. Suyu tatlidir. Kazgölü, Pazar-Zile karayolu üzerinde, Uzümören kasabasi yöresindedir. 7000 dönümlük bir alani kaplar. Gölün genis bir bolümü sazlarla kaplidir. Bu sazliklarda yabankazi, yaban ördegi ve bir çok türde yaban kuslari barinmaktadir. Göl sularinda lezzetli sazan baligi yasamaktadir. Gölün Milli park haline dönüstürme çalismalari sürdürülmektedir.Bunun disinda Almus Baraji Belpinar, Bozpinar, Bedirkale, Akbelen, Akinköy , Sulugöl, Koças, Asagigüçlü, Ortaören, Boldaci, Üçyol, Kizik, Güzelbeyli, Büget göl ve barajlari bulunmaktadir. En büyük ypay göl olan Almus Baraj Gölü, Almus ilçesinin 3,5 Km. kuzey dogusunda Tozanli çayinin hafif bir dirsek çevirerek Omala (Gözova) ovasi bogazina girdigi yerde zonlu toprak dolgu tipinde yapilmistir. Sedde yüksekligi 95 metre. Tepe uzunlugu 350 metre, tepe genisligi 12 metre, gövde dolgusu 3.500.000 m3 tür. Baraj gölü 950.000.000. m3 hacimlidir. Göl yüzeyi 31.3 Km2 dir. Göl uzunlugu 22 Km. gölün en derin yeri 74 metredir. Kapaksiz, yan kanali dolu savak 1550 m3zsn su geçirebilir kapasitededir.Göl suyu hidroelektirik tesislere 519 met­re uzunlugunda kuvvet tüneli ile girer ve üç adet dikey eksenli Francis türbünleri ile ayrica sulama çikisindan irmagin yatagina karisir. Hidro­elektirik santralinde herbiri 13.000 KVA lik 3 jenaratör vardir.Baraj Ari Insaat T.A.O.tarafindan yapilmistir. Yapim çalismalari 23.07.1959 da basla­mis ve baraj 5 EKIM 1966 tarihinde isletmeye açilmistir. Baraj hidroelektrik enerjisi üretmek, tarim alanlarina sulama suyu saglamak, sel taskinliklarini önlemek amaci ile yapilmistir. Gölde yayin, sazan ve alabalik türü tatli su balikla­ri vardir.Barajin etrafi ormanlarla kaplidir ve göl kiyilarinda bir çok koylar bulunmaktadir. Bu özelligi ile Tokat ve çevresinin önemli piknik ve dinlenme yeridir. Tokat'a uzakligi 36 Km. dir.

Yesilirmak, Karadeniz Bölgesine can veren en önemli akarsudur. Tokat ili topraklarini Yesilirmak ve kollari sulamaktadir.Tozanli Kolu, Köse daginin 2801 m. rakimli bati versanlarindan çikar. Karacan ve Tekeli daglari arasindaki vadilerden geçerken, birçok yan dereleri alarak 365 km. de Almus Baraj gölüne gelir. Daha sonra Dönek ve Mamu daglari arasindaki 12 km. lik bogazdan geçerek Omala ovasina girer. Buradan Kazova'ya açilir. Gümenek regülatöründen Turhal'a kadar birçok yan dereleri alir. (Behzat deresi gibi.) Kazova'dan sonra Turhal ovasina girer. Burada Gülüt ve Hotan yan derelerini alir. Turhal ovasindan sonra takriben 30 km. lik bir bogaza girer. Amasya ilinde Gendingen ovasinda Çekerek kolu ile birlesir. Uzunlugu 468 km. dir.Kelkit Kolu, Erzincan'in Kuzeyinde Sipikör, pülür, Otlukbeli, Sarhan ve Balaban daglarindan dogan ufak derelerin, Kelkit kasabasi civarinda birlesmesi ile meydana gelir. Yusuf Bey köprüsü ile Tokat'a girer. Fatli köprüsüne kadar dar bir vadide kuzeybati dogrultusunda akarak, Niksar ovasina girer. Kuzeybati dogrultusunda akmaya devam edip, Erbaa ovasini katederek bu ovanin kuzeyindeki kale bogazinda, Kale köyü güneyinde Yesilirmakla birlesir. Bogazdan Samsun Iline geçer Uzunlugu 373 km. dir.Çekerek Kolu, Çamlibel daglarindan dogan Kizik, Dinar, Çali ve Kavak tepelerinden dogan Finize derelerinin Çamlibel bucagi dolaylarinda birlesmesi ile meydana gelir. Artova'da güneybati dogrultusunda akar. Musaköy civarinda güneyden gelen Karadere kolunu alir. Sulusaray'dan itibaren, dik yamaçli dar bir bogaza girip, buralarda Gergümez, Gündelen, ve Akdagmadeni dereleri ile birlesir. Yangi köyünden kuzeye dönüp, Çellokisla önünde Isa deresi ile birlesip, Kalebogazi baraj yeri ve daha sonrada Kazankaya baraj yerine gelir. Buradan sonra vadisi genisler ve Geldigen ovasina açilir. Bekdemir köprüsü civarinda Çorum'dan gelen Çat deresi ile birlesir. Amasya Kayabasi mevkiinde, Yesiilirmak ile birlesip Karadeniz'e ulasir. Uzunlugu 276 km.dir.

Yesilirmak disinda mevsimlik bir akarsu olan (özellikle ilkbalar mevsiminde karlarin erimesi ile bol su tasiyan) Keten deresi de Topçam daglarinin kuzeyinde dogu-bati dogrultusunda akan önemli bir akarsudur.