|
Trabzon,
Doğu Anadolu'nun kuzeydoğusunda, Karadenizin tabir
bir limanının kıyısında, Asya ve Ortadoğu transit yolunun başında kurulmuş
bir şehirdir. 41 derece kuzey enleminde ve 39 derece 43' doğu boylamında bulunur.
Yüzölçümü 4685 km2 olan Trabzon ili doğuda Rize, güneydoğuda Bayburt, güneyde
Gümüşhane, batıda Giresun illeri, kuzeyde Karadeniz ile çevrilidir.
1990'da nüfus açısından Karadeniz Bölgesinin 4., ama
nüfus yoğunluğu en yüksek ili idi. Aynı yıl Türkiye'de Km2'ye 73 kişi
düşerken, Trabzon ilinde 170 kişi düşüyordu.
DOĞAL YAPI
Ülkenin, yüzölçümü oldukça küçük illerden biri olan Trabzon, akarsu vadileri
ile derin biçimde yarılmış dağlık ve engebeli alanlardan oluşur. Doğu
Karadeniz sıradağlarına bağlı kıyı dağlarının yüksek kesimlerinden Karadeniz
kıyısına kadar uzanan Trabzon ilinin doğal bitki örtüsü, doğu ve batı da
komşusu olan iller gibi çok zengindir. Kıyıdan hemen yer yer
duvarı andıran biçimde yükselen, doğu-batı doğrultusundaki bu dağlar, güneye
gidildikçe yumuşak bir eğimle daha da yükseldikten sonra, il sınırları
başında Çoruh ve Harşit yarma vadilerine doğru
oldukça dik yamaçlarla alçalır.
Trabzon ilinin güney kesimini doğu-batı doğrultusunda uzanan Haldızen, Soğanlı, Trabzon ve Zigana
dağları engebelendirir. Yer yer
3 bin metreyi aşan bu dağların yüksek kesimleri doğal sınırı oluşturur. İlin
en yüksek noktaları güneydoğudaki Haldızen dağında
3193 metreye erişen Karakaya Tepesi ile güneydeki
Çakır Göl dağının doruğudur. (Dere boyunun tepesinde 3082 m.) Kuzeye bakan
kesimleri bol yağış alan bu dağlar kızıl ağaç,
gürgen, kestane, kayın, köknar ve ladinden oluşan yoğun bir orman örtüsü ile
kaplıdır. Güneye bakan yamaçlarında ise sarıçam ormanları vardır. Ormanın üst
sınırının geçtiği 2000-2100 metre
yükseklikten sonra rastlanan alp tipi çayırlarla kaplı yaylalar
(Sultan Murat, Madur, Cami Boğazı, Kişit, Hoca Mezarı, Çernik, Paparza, Karadağ, Beypınarı, Haçka gibi) sayfiye olarak ve hayvancılık açısından önem
taşır.
İl topraklarından kaynaklanan suların tümü Karadeniz'e dökülür. Bu suları
toplayan akarsulardan başlıcaları Solaklı Çayı,
Baltacı, Karadere, Değirmendere, Foldere, Yanbolu ve Kale
dereleridir. Fazla yağış, gevşek ve kaygan arazi yapısı ve akarsuların derin
biçimde yardığı bazı dik yamaçlardaki cılız bitki örtüsü ilin çeşitli
yörelerinde zaman zaman can ve mal kaybına yol açan
sel ve heyelanlara neden olur. Sera gölünün ortaya çıkmasına yol açan
heyelan, 1988'de Maçka ilçesinin Çatak köyünde 64 kişi nin
hayatını yitirmesiyle sonuçlanan heyelan, 19-20
Haziran 1990'da ilde 4 kişi nin de kaybolup, 39
kişi nin vefat ettiği sel bu doğa olaylarının en
önemli örneklerindedir.
Trabzon ilindeki başlıca göller, Çakır Göl dağındaki Buzyalağı
Gölü ile Sera Gölü ve Uzungöl adlı heyelan
gölleridir.
Fazla girintili çıkıntılı olmayan Karadeniz kıyısında akarsuların taşıdığı
alüvyonların yığılmasıyla küçük düzlükler oluşmuştur. Doğal plajlara da
rastlanan bu kıyıdaki başlıca çıkıntı, Akçaabat ile Vakfıkebir arasında ilin
en kuzey noktasını oluşturan ve Fener Burnu adıyla da bilinen Yoroz Burnudur. Kuzeybatı rüzgarlarına
(Karayel) kapalı Akçaabat koyu ise doğal liman özelliği taşır.
Trabzon topraklarının %30'u dağlık %60'ı kıyıdan içeriye doğru gittikçe
yükselen ve ortalama 25-30 metre arası değişen
bir eğim gösteren alanlar biçimindedir. Ancak %10'u düzlük olan il
toprakları yinellikle engebelidir.
Trabzon'da yumuşak bir deniz iklimi hakimdir. En
sıcak ay ortalaması 23 derece (Ağustos) , en soğuk ay ortalaması 7 derece
(Şubat) . Ortalama yağış miktarı metrekareye 830 mm3'dür.
ŞEHRİN KURULUŞU
Trabzon , Karadeniz kıyılarının en eski ve en büyük
şehridir. Bu şehrin kuruluşu ve önemi iki tabir sebebe bağlanır.
Birinci sebep: Bu bölgede kıyı ile iç bölge arasında bağlantı yolları pek
azdır. Arkadaki Harşit ve Çoruh vadilerine
ulaşabilmek için 3000 m
yükseklikleri aşmak gerekir. Hiçbir yerde bu dağ silsilesini yarmış, tabir
yol olabilecek geniş bir vadi yoktur. Bu geçit vermez dağların aşılabilen en
elverişli noktası eskiden olduğu gibi bu gün de Zigana
Geçididir. Bu geçitten iç bölgeye ulaşan yol Trabzon'un bulunduğu yerden
başlamaktadır. Bu yol, limanın güneyindeki Değirmendere vadisinden itibaren 30 km kadar hafif bir
yükselişle Zigana Dağlarının yamaçlarını boylar. 66 km sonra bu dağ
silsilesinin 2030 m
yüksekliğindeki biricik geçidine ulaşır. Buradan Harşit
vadisine inilir. Bu vadiden de Orta Anadolu yaylalarına varılır.
Doğu Karadeniz bölgesinin içle bağlantısını temin eden en müsait ve en büyük
yol başının bulunduğu yer olması Trabzon şehrinin burada kuruluşunun birinci
sebebini teşkil eder.
İkinci Sebep: Batı rüzgarlarına karşı Yoroz Burnu ve Güzel Hisar kaya çıkıntısı ile az çok
korunmuş, Boztepe dik eteğine doğru sokulmuş koyun küçük gemilere sığınak
teşkil edebilecek tabir bir liman olması ile şehrin kurulması ve gelişmesine
müsait bir arazinin bulunması Trabzon Şehrinin kuruluş yerinin seçiminde
ikinci sebep sayılır.
ŞEHRİN KURULDUĞU YER
Şehrin üzerinde yer aldığı sırt, deniz kıyısına dik yarlarla inen
Değirmendere, Kuzgundere (Tabakhane Deresi) ve
Zağanos Deresi gibi vadilerle kesintiye uğrar ve kıyıdan itibaren 6-18, 15-20, 110-120 m yüksekliklerinde bir takım basamaklara
ayrılır. Daha geride, şehrin 3
km. güneydoğusunda Trabzon'un yaslandığı dik yamaçlı
ve düz sırtlı Boztepe Tepesi yer alır. Boztepe'nin daha batısında Soğuksu
Tepesi yer alır. Trabzon Şehri yükseklikleri 200 m'yi geçen bu tepelerin kuzey eteklerinde, yamaç
meyillerinin biraz hafiflediği kesimlerden başlayarak, bir amfiteatr gibi
alçak yarların üstüne kadar mahallelerini yayar. Liman kesimi dışında Şehrin
ana kitlesi yarlar üstünde kalır ve denizle doğrudan doğruya temasa gelmez.
Sözü edilen sırt üzerinde elverişli bir yerleşme zemini bulunmuş ve dik
yamaçlı vadiler arasındaki saha kolaylıkla tahkim edilebildiği gibi, şehrin
doğu ucunda da karayele karşı bir dereceye kadar koruyucu bir iskele
oluşmuştur.
Tabakhane ve Köprüsü
Trabzon morfolojisi üzerine önemli bir makale neşreden Prof.Dr.Ahmet ARDEL,
Trabzon civarının yinellikle bir yayla olduğunu,
güney-kuzey doğrultusunda akan dereler tarafından oldukça parçalandığını
belirttikten sonra morfolojik yönden Trabzon'u üçe ayırır :
1- Değirmendere deltası bir tarafa bırakılırsa geri kalan kısmı koyu renkte nefelinli andezit tüflerinden teşekkül eden sahil
bölgesi. Zağnos, Kuzgundere,
Değirmendere bu bölgede önemli gedikler meydana getirmişlerdir.
2- Kıyının arkasında birbirinden dikliklerle ayrılmış denize doğru hafifçe
eğik yüzeyler arz eden taraçalar bölgesi... Trabzon Şehri bu taraçalar
üzerinde kurulmuştur.
3- Ortalama yükseltisi 200-250 m arasında olan tepeler
bölgesi (Boztepe, Telsiz tepe, Soğuksu ve Zafanoz
sırtları). Kısmen düz ve kısmen de dalgalı durumda olan bu tepeler yer yer çıplak ve yer yer ağaçlarla
kaplıdır. (Prof.Dr.ARDEL, Ahmet-Trabzon ve Civarının Morfolojisi üzerine
Gözlemler, Türk Coğrafya Dergisi, 1. yıl 1.Sayıdan ayrı basım, Ankara-1943)
|